शब्दांचे किमयागार अनंतात

पंढरीच्या श्रीपांडुरंग-रखुमाईच्या आषाढीसारखी, रायगड जिल्ह्यातील पोलादपूरचे (प्रथम) ज्येष्ठ पत्रकार अरुण दाजी जाधव, आमचे सासरे आणि सासूबाई (मातोश्री) श्रीमती संगीता यांच्या संसाराची गेली ५१ वर्षे वारी सुरू होती. उभयतांनी आपल्यातील वयाच्या अंतरावर प्रेमाचा, समजुतीचा आणि निष्ठेचा सुवर्णसेतू बांधलेला. सुख-दुःखाचा प्रपंच परमार्थ मानून केलेला. नियतीने या अखंड वारीत विघ्न आणले. सासरे, अरुण जाधव यांचे १७ सप्टेंबरच्या सकाळी प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे वयाच्या ८४व्या वर्षी पोलादपूर बाजारपेठेतील राहत्या घरी निधन झाले. लेखणीच्या माध्यमातून सामाजिक विषयांना वाचा फोडणारे, शब्दांवर विलक्षण प्रभुत्व असलेले किमयागार आणि एकटाकी अग्रलेखनाच्या माध्यमातून जिल्ह्याच्या पत्रकारितेत आपले स्थान निर्माण करणारे अशी त्यांची ओळख राहिली. त्यांच्या रूपाने रायगडच्या पत्रकारितेतील एक पर्व संपलं.

शिवतेज दैनिकाच्या कार्यालयात बसून लेखन करताना
सोबत पत्रकार शैलेश पालकर

काही माणसांचे जाणे केवळ एका व्यक्तीचे जाणे नसते, तर तो एका कालखंडाचा, विचारधारेचा आणि समृद्ध परंपरेचा अस्त असतो. काळाच्या अथांग प्रवासात माणसे येतात आणि जातात. काही संपत्तीचे इमले उभे करतात. काही सत्तेच्या शिखरावर पोहोचतात. काही प्रसिद्धीच्या झगमगाटात स्वतःचे आयुष्य व्यतित करतात. या गर्दीत काही व्यक्तिमत्त्वे अशीही असतात, जी मानवी मूल्यांचा आणि स्वाभिमानाचा आदर्श घालून देतात. प्रपंचात राहूनही एखाद्या संन्याशासारखे, विरक्त आयुष्य कसे जगावे? हे सांगतात. अरुण जाधव या पठडीतील होते. त्यांचा जन्म १५ डिसेंबर १९४२चा. ते केवळ पत्रकार नव्हते, तर समाजाच्या नाडीवर हात ठेवणाऱ्या विलक्षण प्रतिभेचे धनी होते. आजच्या युगात जिथे माणूस एका चांगल्या नोकरीसाठी, पैशांसाठी आणि शहरात स्थायिक होण्यासाठी स्वतःच्या जन्मदात्या आई-वडिलांना, गावाकडच्या मातीला सहजासहजी विसरून जातो, तिथे आजपासून तब्बल साठेक वर्षांपूर्वी यांनी घेतलेला निर्णय डोळ्यात अंजन घालणारा होता. त्या काळात मुंबईसारख्या शहरात किंवा मंत्रालयात सरकारी नोकरी मिळणे हे भाग्याचे आणि अत्यंत प्रतिष्ठेचे मानले जाई. जाधव यांना मंत्रालयात नोकरी मिळालेली. भविष्य उज्ज्वल होते. परंतु, त्याचवेळी गावाकडे त्यांची उतरत्या वयातील आई एकटी होती. तिला त्यांच्या सेवेची, सोबतीची गरज होती. एका बाजूला मुंबईतील मंत्रालयातील नोकरी, पैसा, प्रतिष्ठा आणि भविष्य होते. दुसऱ्या बाजूला गावाकडच्या घरात आईच्या सेवेचे कर्तव्य होते. जाधव यांनी मंत्रालयातील नोकरीवर पाणी सोडले. हा निर्णय घेणे जेवढे कठीण होते, तेवढेच तो आयुष्यभर पाळणे अधिक खडतर होते. परंतु, जाधव यांनी केवळ हा निर्णय घेतला नाही, तर संपूर्ण आयुष्यभर कोणत्याही पश्चात्तापाशिवाय तो पाळला. या संपूर्ण प्रवासात त्यांना त्यांच्या पत्नीने, आमच्या सासूबाईंनी दिलेली खंबीर साथ स्वतंत्र लेखनाचा विषय ठरावा.

उभयतांना विवाहाच्या ५१ व्या वाढदिवसाला आम्ही दिलेली डिजिटल भेट  

जाधव चौथी-पाचवीत शिकत असतानाचा काळ गरिबीचा होता. त्या काळी क्वचित मुलांना खाऊसाठी मिळणारा 'एक आणा' खूप मोठा असायचा. मुले त्या पैशातून गोळ्या, बिस्किटे किंवा खेळणी विकत घेत. पण जाधव वेगळ्या मातीचे बनले होते. वडिलांनी खाऊसाठी दिलेला तो 'एक आणा' ते दैनिक 'लोकसत्ता' विकत घेण्यासाठी वापरत. तो काळ ह. रा. महाजनी आणि र. ना. लाटे यांच्यासारख्या महान संपादकांचा होता. त्या दिग्गज संपादकांच्या लेखणीतून उतरणारे शब्द एका आण्याच्या लोकसत्ताच्या माध्यमातून लहान वयाच्या जाधव यांच्या मनात घर करून गेलेले. खाऊच्या पैशातून सुरू झालेला हा अक्षरांचा प्रवास पुढे जाऊन एवढा मोठा होईल, की ते पोलादपूर तालुक्यातील 'पहिले पत्रकार' म्हणून इतिहास घडवतील, असे तेव्हा कोणालाही वाटले नव्हते. पण त्यांनी बालपणी घेतलेला निर्णय एका मोठ्या वादळाची नांदी ठरला. आजची पिढी जिथे वाचनापासून मैलोनमैल दूर चालली आहे, तिथे जाधव यांनी वयाची ऐंशी ओलांडल्यावरही लोकसत्ता वाचण्याचा नियम बदललेला नव्हता. बालपणी त्यांचा स्वभाव चुळबुळा होता. समाजासाठी काहीतरी ठोस, चांगलं आणि नाविन्यपूर्ण करण्याचा ध्यास त्यांना होता. १९५९ची एक आठवण आहे. त्यांनी चिपळूणमधील 'युनायटेड इंग्लिश स्कूल'मध्ये इयत्ता आठवीमध्ये प्रवेश घेतला. तिथे त्यांना वर्गशिक्षक म्हणून लाभले लोकप्रिय आणि पुढे 'दैनिक सागर'चे संपादक म्हणून नावारूपाला आलेले निशिकांत उर्फ नाना जोशी (सर). नाना म्हणजे कोकणचे बुद्धिवैभव, एक चालता-बोलता ज्ञानकोश. नानांनी त्या वर्षी आठवी 'ब' च्या विद्यार्थ्यांमध्ये असलेली सुप्त कला ओळखून 'उषःकाल' नावाचा एक हस्तलिखित विशेषांक तयार करून घेतला होता. नानांच्या पारखी नजरेने जाधव यांना अचूक हेरले, अंकाच्या संपादक मंडळात घेतले. जाधव यांच्या पत्रकारितेची ही मुहूर्तमेढ ठरली. पुढील शिक्षणासाठी काही कारणास्तव जाधव आठवी पास होऊन आपल्या पोलादपूरला आले. चिपळूणशी असलेला प्रत्यक्ष संपर्क तुटला, पण शालेय हस्तलिखिताच्या निमित्ताने नानांशी जुळलेले ऋणानुबंध पुढील आयुष्यात कायम राहिले.

अरुण दाजी जाधव यांचे हस्ताक्षर

पोलादपूरमध्ये शिक्षण घेत असतानाची घटना. पावसाळ्याचे दिवस होते. सुसाट वाऱ्यासह पाऊस कोसळत होता. तालुक्यातील 'वाव-धारवली' गावात वीज पुरवठा खंडित झाला होता. गावाचे प्रचंड नुकसान झाले होते. लोक अंधारात आणि संकटात होते. प्रशासनाचे अजिबात लक्ष नव्हते. ही परिस्थिती पाहून जाधव यांना शांत बसवेना. त्यांनी या भीषण प्रसंगाची सविस्तर बातमी एका साध्या कागदावर लिहून काढली आणि थेट 'दैनिक नवशक्ती'कडे पाठवून दिली. त्या वेळी नवशक्तीचे संपादक होते पु. रा. बेहेरे आणि राज्याचे वीजमंत्री होते शंकरराव चव्हाण. दुसऱ्या दिवशी संपादक बेहेरे यांनी ती बातमी 'नवशक्ती'मध्ये ठळकपणे प्रसिद्ध केली. बातमीचा प्रभाव इतका जबरदस्त होता की, वीजमंत्री शंकरराव चव्हाण यांनी तातडीने अधिकाऱ्यांना 'वीज पीडित गावाकडे ताबडतोब रवाना व्हा आणि तिथली व्यवस्था पूर्ववत करा' असा कडक हुकूम सोडला. या घटनेनंतर 'दैनिक नवशक्ती'ने जाधव यांच्यामधील ‘पत्रकार’ ओळखला आणि त्यांना अधिकृत पत्रकार ओळखपत्र, तारेने (टेलीग्रामने) बातम्या पाठवण्याचा विशेष परवाना पाठवला. त्या काळात अशा प्रकारचा परवाना मिळणे ही खूप मोठी आणि अभिमानास्पद गोष्ट होती. या घटनेने त्यांच्या आत्मविश्वासाला पंख दिले. त्यांनी पदवीपर्यंत शिक्षण पूर्ण केले. हिंदी आणि इतिहास हे त्यांचे आवडते विषय राहिले. त्यातही हिंदीची ‘साहित्यप्राज्ञ’ ही पदवीही त्यांनी मिळवली. ते मराठी इतक्याच लीलया पद्धतीने हिंदीत लिहायचे. त्यांच्या प्रवासाची सुरुवात ‘शिक्षक’ म्हणून रायगड शिक्षण प्रसारक मंडळाच्या देवळे हायस्कूलमधून झाली. नंतर त्यांनी समाजकारणाचे 'महाद्वार' गाठले. सहकार क्षेत्रातील दूध उत्पादक संघ, शेतकरी बाजार, जिजामाता को-ऑपरेटीव्ह क्रेडिट सोसायटी आणि पोलादपूर तालुका सहकारी पतसंस्था अशा अनेक संस्थांच्या माध्यमातून तळागाळातील माणसाला आर्थिक स्थैर्य देण्याचे काम केले. नवयुग विद्यापीठ आणि महाड पोलादपूर तालुका पत्रकार संघाच्या माध्यमातून नव्या पिढीला दिशा देण्यात योगदान दिले. आजच्या काळात पत्रकारिता करणे खूप सोपे झाले आहे. हातात स्मार्टफोन, फिरण्यासाठी दुचाकी किंवा चारचाकी गाड्या, इंटरनेटची गती आणि वातानुकूलित कार्यालये अशी व्यवस्था आहे. पण जाधव यांनी ज्या काळात पत्रकारिता सुरू केली, तो काळ अत्यंत भीषण आणि सुविधाशून्य होता. वाहतुकीची विशेष साधनसामग्री नव्हती. रस्ते धड नव्हते. पुरेशी एस.टी.ची सोय नव्हती. अशा कठीण काळात त्यांनी पत्रकारिता केली. गावात काय चालले आहे? लोकांचे प्रश्न काय आहेत? हे जाणून घेण्यासाठी ते मैलोन मैल पायी चालत. यामुळे बघताबघता हा माणूस पोलादपूरच्या कानाकोपऱ्यात परिचित झालेला. एका जागी शांत बसणे त्यांच्या स्वभावात नव्हते. समाजात काहीतरी चांगले घडले पाहिजे ही तळमळ त्यांच्या मनात असायची. त्यांनी सलग ४० वर्षे 'एकटाकी' लेखन केले. त्यांच्या लेखणीतून उतरणारा शब्द हा समाजाचा आरसा ठरला. त्यांच्या बातमीने प्रशासकीय यंत्रणा हलत राहिल्या. उपेक्षितांना हक्क मिळत गेला. त्यांच्या लेखणीने 'काळ’ गाजवला. पोलादपूरच्या मातीत पत्रकारितेचे रोपटे लावून त्याचा वटवृक्ष करण्याचे अजोड कार्य त्यांनी आपल्या रक्ताचे पाणी करून केले. 

आपल्या मुला-मुलींसह पत्नी संगीतासोबत अरुण दाजी जाधव

कालांतराने त्यांना महाड मधून प्रकाशित होणाऱ्या 'दैनिक कुलाबा शिवतेज'मध्ये वृत्त संपादक म्हणून संधी मिळाली. तो काळही संगणकाचा नव्हता. तंत्रज्ञान प्राथमिक अवस्थेत होते. खिळे जुळवून, काळी शाई हाताला फासून, छपाईच्या मशीनचा खडखडाट सहन करत, कागद आणि लेखणीच्या जोरावर वृत्तपत्र साकारले जायचे. संपादक, बातमीदार, कर्मचारी कुटुंबासारखे एकोप्याने काम करायचे. प्रयत्नांती 'शिवतेज'ने रायगड जिल्ह्यात दमदार झेप घेतली. तेव्हा चिपळूणमधून नानांचा 'सागर' आणि अलिबाग-पेझारी मधून प्रसिद्ध होणारे 'कृषीवल' ही दैनिके कोकणचे मैदान गाजवत होती. या स्पर्धेत 'शिवतेज'ने आपले स्थान निर्माण केले ज्यात जाधव यांचे योगदान राहिले. त्यांच्या कामाची निष्ठा, अचूक बातमीदारी आणि संपादकीय कौशल्य पाहून शिवतेज व्यवस्थापनाने त्यांना 'कार्यकारी संपादक' म्हणून पदोन्नती दिली. त्यानंतर जाधव यांनी मागे वळून पाहिले नाही. ते 'शिवतेज'चा कणा म्हणून वावरले. ते स्वतः अग्रलेखासह 'रपेट', 'महाद्वार', ‘नारद’ यांसारखी लोकप्रिय स्तंभलेखन, चारोळ्या आदींसह प्रासंगिक आणि खुमासदार लेखन करत. त्यांचे लेखन प्रवाही आणि वाचकांना खिळवून ठेवणारे असायचे. या संपूर्ण प्रवासात त्यांना 'दैनिक शिवतेज'चे मालक-संपादक कै. विजयसिंह जाधवराव यांनी दिलेली कामाची मोकळीक खूप महत्त्वाची ठरली. जाधवराव यांच्या पाठबळामुळे ते मुक्तपणे आपली लेखणी चालवू शकले. संगणक आणि लॅपटॉपच्या एकविसाव्या युगातही त्यांनी टाईपरायटर, लॅपटॉप वापरला नाही. 'एकटाकी लेखन' हीच त्यांची ताकद होती. एकदा हातात लेखणी घेतली की ते त्यांचे विचार अखंडपणे, विना खाडाखोड कागदावर उतरवायचे. जनता पक्ष, प्रजा समाजवादी पक्ष आणि काँग्रेस पक्षाच्या माध्यमातून त्यांनी सक्रिय राजकारणातही आपले स्थान निर्माण केले. त्यांच्या ‘रपेट’साठी ‘शिवतेज’ जिल्ह्यातील राजकीय वर्तुळात हमखास वाचला जायचा अशी आठवण श्रद्धांजली वाहाताना ज्येष्ठ पत्रकार शैलेश पालकर यांनी सांगितली, ती याचमुळे! जनसंपर्कामुळे आणि निष्कलंक चारित्र्यामुळे पोलादपूर शहरासह तालुक्यात 'विशेष कार्यकारी दंडाधिकारी' म्हणून त्यांचा आदरयुक्त दरारा राहिला.

दिवेआगर मधील आनंददायी 'रपेट' (३ जून २०२४)

त्यांच्या पत्रकारितेतील एक आठवणीतील प्रसंग सांगतो. एकदा एका दैनिकाने आपल्या विशेष अंकात यशस्वी वाटचालीबद्दल विस्तृत लेख प्रसिद्ध केला होता. तो अंक जेव्हा 'शिवतेज'च्या कार्यालयात आला, तेव्हा जाधव यांनी वाचला. अग्रलेख खूपच सुंदर आणि प्रभावी होता. परंतु यांच्या तीक्ष्ण नजरेतून एक गोष्ट सुटली नाही. दैनिकाच्या त्या सर्वांगसुंदर लेखात अलिकडे निधन झालेल्या एका महत्त्वाच्या व्यक्तिच्या योगदानाचा उल्लेख नव्हता. यांनी तात्काळ दुसऱ्या दिवशीच्या 'दैनिक शिवतेज'च्या अग्रलेखात याच मुद्द्यावर आपली लेखणी चालवली. अग्रलेखात त्या मुद्द्याचा विस्तृत व गौरवपूर्ण उल्लेख केला. अंकाचे प्रूफ वाचल्यावर त्यांचे सहकारीही अवाक झाले. संबंधितांनी दुसऱ्या दिवशी जेव्हा तो अग्रलेख वाचला तेव्हा त्यांचेही डोळे पाणावले. संबंधितांनी आपला अग्रलेख लिहिणाऱ्या संपादकांना बोलावून घेत, "अग्रलेख कसा लिहितात ते आधी शिवतेज वाचा आणि शिका!" असे सांगितले. एका पत्रकाराला स्वतःच्या लेखणीची ताकद आणि पावती मिळण्यासाठी यापेक्षा मोठे कोणते बक्षीस असू शकते? वर्तमानपत्रात स्पर्धा असूनही आदराचे स्थान अधोरेखित करणारी अशी सुसंस्कृत पत्रकारिता जाधव यांचे बलस्थान होती. आता ती दुर्मिळ झाली आहे. आज पत्रकारितेवर आणि एकूणच समाजकारणावर आक्षेप घेतले जातात. पत्रकारिताही काही अंशी व्यावसायिक आणि तडजोडीची झाली आहे, अशी टीका होते. अशा गढूळ वातावरणात जाधव यांनी आपल्या तत्त्वांशी, आपल्या लेखणीशी आणि स्वाभिमानाशी तडजोड केली नाही. "मी कुणाच्या पाच पैशाच्या चहाचाही मिंधा नाही!" हे त्यांचे वाक्य त्यांच्या संपूर्ण आयुष्याचे सार ठरावे. त्यांचे वय झाले होते. कालौघात स्मृतिभ्रंश (अल्झायमर) सारख्या आजाराने ग्रासलेले. अनेक गोष्टी, जुन्या आठवणी धूसर होत होत्या. पण विस्मरणाच्या आजारपणाच्या अंधारात, जेव्हा त्यांच्या अंतर्मनाला कोणी स्पर्श करे, तेव्हा त्यांच्या तोंडून हेच वाक्य अत्यंत ठामपणे आणि ताठ कण्याने बाहेर पडलेले कित्येकदा आम्हीही ऐकलेय. यावरून हा माणूस आयुष्यात किती पारदर्शक आणि प्रामाणिक जगला असेल समजावे. जाधव जगण्याचं जगावेगळं व्रत घेऊन वावरले. लेखणीचा सौदा करून गडगंज संपत्ती कमावण्याचा विचार त्यांनी केला नाही. कमळाचे पान जसे पाण्यात राहूनही पाण्यापासून अलिप्त असते, तसे जाधव राजकारण आणि पत्रकारितेच्या गदारोळात राहूनही पूर्णपणे विरक्त आणि शांत होते.

मसुरीच्या हव्याहव्याश्या वाटणाऱ्या गारव्यातील आनंदाचे क्षण (२०१६)

डॉ. अनिल अवचट यांनी त्यांच्या मृत्यूच्या पंधरा दिवसांपूर्वी पुण्यातील त्यांच्या मित्रांच्या व्हॉट्सअॅप ग्रुपमध्ये एक पोस्ट टाकली होती. ती अलिकडेच आमच्या वाचनात आली. अवचट यांनी लिहिलेल्या पोस्टमधून समाधानी आयुष्य जगल्यावर कुठं थांबायला हवं? यावर भाष्य केलंय. जाधवही असेच आपल्या पत्रकारितेच्या आणि सार्वजनिक जीवनातून २००५नंतर स्वतःला थांबवत अगदी अलगद बाजूला झाले. त्यांनी लेखनही जवळपास थांबवले. त्यांचे शरीर थकलेले पण 'मनमती' शाबूत होती. विविध नियतकालिकांनी त्यांच्याकडे मुद्रित पत्रकारितेच्या सुवर्णकाळाविषयी मनोगत मागितलं. मुलाखती घेतल्या. वयाच्या ऐंशीव्या वर्षीही लोक त्यांच्या अनुभवाचा फायदा घेण्यासाठी येत. 'सत्यशोधक' साप्ताहिकाच्या दीडशतकोत्तरी (१५० वर्षे) वाटचालीच्या निमित्ताने आम्ही त्यांना लिहायची विनंती केली. तेव्हा त्यांच्या जीवनातील काही घटनांचा आम्हाला उलगडा झाला. लेखनात त्यांनी, ‘बिनु पद चलइ सुनइ बिनु काना। कर बिनु करम करइ बिधि नाना॥ आनन रहित सकल रस भोगी। बिनु बानी बकता बड़ जोगी॥‘ ही गोस्वामी तुलसीदास यांच्या 'श्रीरामचरितमानस' ग्रंथातील बालकांड अध्यायातील प्रसिद्ध ओवी (चौपाई) लिहिलेली. ही ओवी परमेश्वराच्या  निराकार आणि निर्गुण स्वरूपाची महानता अधोरेखित करते, जे सर्वव्यापी आहे. परमेश्वर देव सर्वत्र आहे आणि त्याच्या क्षमता कोणत्याही भौतिक मर्यादांनी बांधलेल्या नाहीत. जगत असलेला विचार त्यांनी लिहून जणू आमच्यापर्यंत पोहोचवला होता. खरंतर अरुण दाजी जाधव यांच्या पत्रकारितेच्या कालखंडातील मंतरलेल्या दिवसांची बखर लिहिली जायला हवी. आम्ही मागील १७ वर्षांत त्यांना जवळून पाहिले. त्यांच्याशी गप्पा मारणे म्हणजे ज्ञानाच्या महासागरात बुडी मारण्यासारखे असायचे. राजकारण, समाजकारण, साहित्य, इतिहास अशा प्रत्येक विषयाचे त्यांच्याकडे विपुल संदर्भ होते. भ्रष्टाचाराची प्रकरणे म्हणजे विकास कार्यक्रम का? असं ते आपल्या लेखनातून विचारायचे. त्यांची भाषा बोचरी तितकीच सौम्य आणि प्रासादिक होती. वृत्तपत्रातून अनेकदा त्यांनी रायगड कॉंग्रेसला थेट अनावृत्त पत्र लिहिली. १९९९च्या मराठी पत्रकार दिनी अलिबागला ज्येष्ठ पत्रकार मधुकर भावे यांनी केलेल्या भाषणावर त्यांनी 'विशेष अग्रलेख' लिहिलेला. तेव्हा ‘संपादकाचे भाषण हा अग्रलेखाचा विषय होणे, ही फारच मोठी गोष्ट आहे.’ असे नमूद करून भावे यांनी त्यांचे आभार मानले होते. अनेकदा मोठ्या वर्तमानपत्रातील खटकलेले विचार आणि बातम्या त्यांच्या निशाण्यावर असायच्या. ज्येष्ठ समाजवादी नेते, विचारवंत आणि कामगार युनियनचे नेते किशोर पवार (पुणे) यांच्यासोबत जाधव बराच काळ वावरले. विशेष म्हणजे, पवार यांनी १९७८च्या विधानसभा निवडणुकीत महाड-पोलादपूर विधानसभा मतदारसंघातून जनता पक्षाच्या (JP) तिकिटावर निवडणूक लढवली होती.

'नारद' उवाच...

२००९च्या लग्नानंतरच्या सुरुवातीच्या काही वर्षांत आमचं सासरच्या कुटुंबियांसोबत देशभर भटकणं झालं. २०१४मध्ये आम्ही या उभयतांना घेऊन १२-१४ दिवसांचा मातोश्रींच्या माहेरचा ‘अमरावती’ प्रवास केला. साऱ्या प्रवासात नातू म्हणून आमच्या चिरंजीव नंदनने आजी-आजोबांना विलक्षण आनंद दिला. २०१७साली कुटुंबियांनी जाधव यांचा अमृतमहोत्सवी अभीष्टचिंतन सोहळा साजरा केला. तेव्हा ते अत्यंत आनंदी होते. ‘मी माझी शंभरी गाठीन’ असं म्हणालेले. त्या सायंकाळी कुठल्याश्या छपाई कामाची गडबड आटपून आम्ही चिपळूण-कोल्हापूर-चिपळूण-पोलादपूर प्रवास करून पोहोचलेलो. पंचाहत्तरी निमित्ताने त्यांचे पुतणे आणि ज्येष्ठ साहित्यिक व नाटककार प्रल्हाद (दादा) जाधव आणि आम्ही केलेले लेखन वाचल्यावर आपल्या कुटुंबाला उद्देशून ते म्हणालेले, ‘माणूस मर्त्य आहे. सगळ्यांची वाट तीच आहे. पण आपल्या कुळाच्या भावी वाटचालीसाठी संदर्भ म्हणून हे लेखन मौलिक आहे.’ छत्रपती श्रीशिवाजी महाराजांचे आद्य चरित्रकार कवींद्र परमानंद स्वामींच्या सोबत सेवेकरी म्हणून नेवाश्याहून जी काही ‘नाथपंथी’ मंडळी आलेली त्यातील एक वेल आपल्या रूपाने पोलादपूरला आहे.’ असं ते अभिमानाने सांगायचे. गाडी बदलल्याचे निमित्त करून आम्ही ३ जून २०२४ला उभयतांना घेऊन दिवेआगर-हरिहरेश्वर प्रवास केला. तेव्हा सासऱ्यांचे किंचितसे विस्मरण जाणवू लागलेले. गेल्यावर्षी, १३ मे २०२५ला कुटुंबियांनी उभयतांच्या लग्नाचा ५१वा अभीष्टचिंतन सोहळा साजरा केला. सासरे-सासूबाई या उत्सवमूर्तींसह मुलगे राहुल (एनडीटीव्ही मराठी), प्रणाम (विप्रो), मुली निवेदिता (प्राथमिक शाळा मुख्याधापिका-पोलादपूर), शिल्पा (व्यावसायिक-कणकवली), रुपाली (गृहिणी-चिपळूण), जावई, सुना, नातवंडे, पुतणे आणि कुटुंबिय व आप्तेष्ट असा मोठा परिवार उपस्थित राहिला होता. आम्ही त्यांना त्यांच्या पन्नास वर्षांच्या दाम्पत्य जीवन प्रवासाची सुंदर डिजिटल फ्रेम बनवून दिलेली. पुढचे कित्येक आठवडे ते त्या फ्रेमकडे कौतुकाने पाहात होते. जानेवारी २०२६ला आम्ही नवी गाडी घेतली तेव्हा तिच्या पूजनाला सासरे चार पावलं चालून घराबाहेर आलेले. तेव्हा त्यांचं विस्मरण वाढलेलं. ते एकच प्रश्न पुन्हापुन्हा विचारू लागले होते. उपचारही सुरु होते. नियती कशी असते पाहा? नेमकी यावर्षी मार्चला चिरंजीवाची दहावीची परीक्षा झाली. मार्चच्या पंधरवड्यानंतर तो मोकळा झाला नि सासऱ्यांच्या खुब्याचं ऑपरेशन समोर झालं. चिरंजीव आणि बायकोचा मागील उन्हाळी सुट्टीचा मोठा कालखंड या प्रवासात पोलादपूरला गेला. अगदी आठवड्यापूर्वी आम्ही कुटुंबिय त्यांना भेटलेलो, दुर्दैवाने ते शेवटचं ठरलं. गणेशोत्सवात दीड दिवसीय विसर्जनदिनी १५रोजी मूळगावी केळशीतील (दापोली) उत्तरपूजा आटोपल्यावर बाप्पाला मखरातून खाली आणताना काहीसं गडबडायला झालेलं. ‘नक्की काय अडचण झाली असेल?’ म्हणून बाप्पाला विनवलं. विसर्जनानंतर, १६ रोजी गावाहून चिपळूणला जाण्यापेक्षा पोलादपूरला जाऊया, असा विचार मनात येऊन गेला. पण १७ रोजी जायचं पूर्वनियोजित असल्याने आणि बाप्पांच्या दर्शनाला येण्यासाठीचे अन्य फोन येऊ लागल्याने तातडीने पोलादपूर जाण्याचा निर्णय मागे पडला आणि १७ला सकाळी ही दु:खद बातमी कानी आली. तेव्हाही आम्ही पोलादपूरला निघण्याच्या तयारीत किरकोळ खरेदीसाठी बायकोसोबत बाजारात होतो. दरम्यान ज्येष्ठ कवी-साहित्यिक अरुणदादा इंगवले यांचीही भेट झाली. त्याहीवेळी मनाने अस्वस्थ आणि ऐकलेली बातमी बायकोला न सांगितलेल्या अवस्थेत वावरत राहिलो. आम्हाला रत्नागिरीचे ज्येष्ठ पत्रकार राजेंद्रप्रसाद मसुरकर यांची नोंद आठवली, ‘लिहित्या हातांचे वडील आणि सासरे लाभणं हा जीवनातील भाग्ययोग म्हणायचा.’

अरुण जाधव हे शिक्षण, सहकार, पत्रकारिता आणि राजकारण अशा विविध क्षेत्रांत लीलया 'रपेट' मारत, सामन्यांच्या जीवनात शब्दांतून 'शिवतेज' पसरवत होते. आपल्या पत्नीसोबतचा ५१ वर्षांचा प्रपंच ते निष्ठेने जगले. अशा सासू-सासऱ्यांची ताटातूट अनुभवताना आमचेही काळीज विदीर्ण झाले. १७ रोजी सायंकाळी अंत्यविधीपूर्वी प्रथेनुसार जाधव यांना शेवटचे स्नान घालण्यात आले. मातोश्री जीवनसाथीला शेवटचा निरोप देत होत्या. त्यांच्या मनातील ती अथांग हतबलता, डोळ्यांतील कोरडलेले अश्रू, भावनांचा संमिश्र कोलाहल आणि काळजाचा चाललेला थरकाप शब्दांच्या पलीकडला होता. एका क्षणी मातोश्रींनी आपला तो कातर, थरथरता हात सासऱ्यांच्या शांत निद्रेत गेलेल्या चेहऱ्यावरून फिरवला. त्या स्पर्शात अतोनात वेदना होत्या. काळाच्या पडद्याआड गेलेला जाधव यांचा देहरुपी वावर संपला असला तरी त्यांनी विणलेली प्रीती, संसार आणि मूल्याधिष्ठित पत्रकारिता संपणार नाही. त्यांची ती करारी मुद्रा, नवीन काहीतरी जाणून घेतल्यावर आनंदाने पाठीवर पडणारी कौतुकाची थाप, शब्दांवरची हुकूमत आणि एकटाकी लेखनशैली आठवणींच्या रूपात आमच्या सोबत राहील. मातोश्रींच्या हाताला झालेला तो शेवटचा थरथरता स्पर्शही एका अलौकिक आशीर्वादाच्या रूपात कुटुंबाच्या सोबत राहील. कै. सासरे अरुण दाजी जाधव यांच्या आत्म्यास शांती लाभो, हीच श्रीपांडुरंग-रखुमाई आणि आई श्रीकाळकाई चरणी प्रार्थना.

 

धीरज वाटेकर

dheerajwatekar@gmail.com

अरुण दाजी जाधव निधन वृत्त

अरुण दाजी जाधव निधन मृत्युलेख

दैनिक रत्नभूमी - २५ सप्टेंबर २०२६

आजीची 'श्रद्धा' एक सांस्कृतिक संचित

गणेशोत्सवात दीड दिवसाच्या बाप्पाच्या सेवेला मूळगावी, असतानाची घटना. सुमारे ऐंशी वर्षे वयाची परिचयातील एक वृद्ध आजी काठी टेकत टेकत बाप्पाच्या दर्शनाला आली. बाप्पाच्या दर्शनाला तिचं येणं ही केवळ एक शारीरिक कृती नव्हती तर ती तिच्या काळात कोकणात वावरलेल्या संपूर्ण पिढीच्या अढळ विश्वासाची आणि संस्कृतीची जिवंत साक्ष होती. गंभीर आजारपणातून उठून, मृत्यूच्या दाढेतून परत येऊनही, तिचे बाप्पाच्या चरणी लीन होणे आणि ‘जे काय पाप झालं आसल ते नष्ट होऊ दे’ म्हणणे, आम्हाला मानवी मनातील शुद्धतेचा परमोच्च बिंदू दर्शवणारे वाटले. आजच्या काळातील पिढीच्या सार्वजनिक भावना आणि कालौघात घटत चाललेले मूल्यवैभव यांच्या अनुषंगाने विचार करताना 'त्या' आजीचं व्यक्त होणं विचारप्रवण करून गेलं.

अधिक माहिती मिळवल्यावर समजलं ज्या म्हातारीची प्रकृती गंभीर होती, गणेशोत्सवाच्या तोंडावर जवळच्या अनेकांना तिची काळजी वाटत होती ती आज बाप्पाच्या समोर उभी होती. वैद्यकीय उपचारांचे चक्रव्युह भेदून, कंबरेच्या असह्य वेदनांवर मात करत जेव्हा ती बाप्पाच्या समोर आली, तेव्हा जणू विज्ञानाचे नियम थिटे पडून श्रद्धेचा विजय झाला असावा. विशेष म्हणजे या वयात तिने उपवास पाळलेला. आम्ही जेव्हा तिला काहीतरी खाऊ घालायचा विचार केला तेव्हा हे कळलं. ‘या वयात आणि उपवास?’ हा प्रश्न आम्हाला पडला. आमच्या पिढीला स्वाभाविक शरीर सांभाळणे प्राधान्याचे वाटते. पण तिला शरीरापेक्षा आत्म्याचे आणि व्रताचे पावित्र्य राखणे अधिक महत्त्वाचे वाटले. त्यामुळे तिचा उपवास केवळ अन्नाचा त्याग नव्हता, तर तो ईश्वराशी जोडलेला एक मूक संवाद ठरला. ती आपल्या क्षीण होत चाललेल्या श्वासांनी बाप्पाच्या चरणी कृतज्ञतेची समिधा अर्पण करत होती. तिची वाकलेली कंबर आणि थरथरणारे हात पाहून ती स्वतःच जणू एक चालते-बोलते मंदिर झालेली, जिच्यात केवळ निस्सीम भक्तीचा दिवा जळत असलेला आम्ही पहिला.

तिच्या तोंडच्या त्या वाक्याने आमच्या मनात सकारात्मक भावनांचा कल्लोळ उसळला. त्या वाक्यात ईश्वरासमोरील शरणागती होती. तिने स्वतःच्या यातनांचे अवगुंठन करून, थेट बाप्पाकडे आत्मशुद्धीची मागणी केलेली. ‘माझे दुखणे बरे कर’ किंवा ‘मला अजून आयुष्य दे’ अशी याचना तिने केलेली नव्हती. नकळतपणे झालेल्या चुकांचे, पापांचे क्षालन व्हावे', अशी तिची भावना झाली होती. आपल्याला संतांनीही अभंगांतून ‘शरण्यत्व’ शिकवलेय, त्याचे रूप आम्हाला आजीच्या बोलण्यात दिसले. तिची पिढी अशाच एकात्मिक आणि निष्पाप भावनेने देवासमोर वावरली. आज कालौघात या भावना कमालीच्या घटत चालल्यात. आजची पिढी ‘दे आणि घे’ (Transactional) या संकल्पनेवर जगते आहे. आज देवाकडे जाणे म्हणजे नवस फेडणे किंवा काहीतरी मागणे एवढेच मर्यादित राहिले आहे. आजच्या गतिमान युगात ‘शरणागती’ ही संकल्पना नष्ट होत चालली आहे. अनेकांना वाटते की आपण पैशाने, विज्ञानाने निसर्गावर आणि मृत्यूवर विजय मिळवू शकतो. पण जेव्हा या आजीसारखी माणसे मरणाच्या दारातून परत येऊन बाप्पा चरणी लीन होतात, तेव्हा आपल्याला जाणीव होते की, माणसाचे अस्तित्व किती लहान आहे आणि ईश्वरी शक्ती किती अथांग आहे. दुर्दैवाने, हा ऐतिहासिक वारसा आणि ही निर्मळ सार्वजनिक भावना या जुन्या पिढीसोबत हळूहळू लोप पावते आहे, ही शोकांतिका आहे.

आजीच्या बोलण्यात आम्हाला मराठीतील बोलीचे वैभव दिसले. त्या साध्या, अशिक्षित वाटणाऱ्या बोलीत जो भाव होता, तो जगातील कोणत्याही मोठ्या विद्यापीठातील तत्त्वज्ञानाच्या ग्रंथात सापडणार नाही. तिच्या शब्दांमध्ये मातीचा सुवास होता. बाप्पाप्रती असीम वात्सल्य होते. आज चैनीच्या वस्तू वाढल्यात, पण समाधानाचा दुष्काळ आहे. आजीकडे शारीरिक शक्ती नव्हती, कदाचित संपत्तीही नसेल. पण तिच्याकडे आपल्या संस्कृतीने शतकानुशतके जतन केलेले ‘श्रद्धेचे अथांग धन’ होते. 

धीरज वाटेकर

संवाद इतिहासाच्या वर्तमानाशी!

१७व्या शतकात छत्रपती श्रीशिवाजी महाराजांनी अठरापगड मावळ्यांना सोबत घेऊन हिंदवी स्वराज्याची स्थापना केली. या स्वराज्याच्या उभारणीमागे केवळ तलवारीची धार नव्हती तर निष्ठा, त्याग आणि असीम शौर्याच्या रक्ताचे सिंचनही होते. आज साडेतीनशे वर्षे उलटल्यानंतरही, साऱ्या पराक्रमी मावळ्यांचे रक्त आणि वारसा त्यांच्या वंशजांच्या रूपाने सह्याद्रीच्या कडेकपाऱ्यांत आणि गावागावांत जिवंत आहे. कारणपरत्वे जुलै (२०२६)च्या पावसाळी वातावरणात इतिहासातील वर्तमानाशी संवाद साधत पाऊलखुणा शोधण्याच्या प्रयत्न नुकताच केला.

जुलैच्या ‘त्या’ आठवड्यात सह्याद्रीतील निसर्गाने रौद्र तितकेच देखणे रूप धारण केलेले. कोकण आणि घाटमाथ्यावर जोरदार पाऊस पडत होता. त्यादिवशी सकाळी, कोकणातील प्रसिद्ध लोककला अभ्यासक प्रा. संतोष गोनबरे आणि नामवंत कवी-भाषा अभ्यासक अरुण इंगवले यांच्या सोबतीने आम्ही चिपळूण-सुपने-तळबीड-तारळे-चिपळूण प्रवासाला निघालो. शिवकाळातील मावळ्यांच्या वंशजांना भेटणे, त्यांच्याशी संवाद साधणे, दुर्लक्षित पैलूंचा शोध घेणे आणि इतिहास-वर्तमानाची सांधेजोड करणे हा या प्रवासाचा मुख्य उद्देश होता. मनात केवळ प्रवास नव्हता, तर इतिहासाच्या पाऊलखुणांना स्पर्श करण्याची तीव्र आस होती. भर पावसात केलेला हा प्रवास केवळ भौगोलिक नव्हता, तर तो साडेतीनशे वर्षांपूर्वीच्या शिवकाळात घेऊन जाणारा एक संस्मरणीय अनुभव ठरला. चिपळूण सोडताना कोकणचा ओलसर सुवास आणि सह्याद्रीच्या कड्यांवर रूंजी घालणारे धुके आमचे स्वागत करत होते. सध्याच्या जुलैच्या महिन्यात, कोकणातील त्यातल्यात्यात सुरक्षित घाट म्हणजे ‘कुंभार्ली’. डोंगरमाथ्यावरून वाहणारे पांढरे शुभ्र धबधबे, हिरवागार निसर्ग आणि जणू डोक्यावर कोसळणारे आभाळ. पावसाची संततधार आणि घाटातील धुकं यामुळे प्रवासाचा वेग काहीसा मंदावलेला. मनात शिवकालीन इतिहासाची उत्सुकता होती.

 

आमचे पहिले उद्दिष्ट होते कराड जवळील 'सुपने' गाव. हे गाव स्वराज्याच्या गुप्तहेर खात्याचे प्रमुख 'बहिर्जी नाईक' यांचे निवासस्थान. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याच्या संरक्षणासाठी आणि आक्रमक मोहिमांसाठी स्वतंत्र गुप्तहेर खाते निर्माण केले होते. त्याचे प्रमुखपद त्यांनी बहिर्जी नाईक यांच्याकडे सोपवलेले. बहिर्जी नाईक म्हणजे महाराजांचा तिसरा डोळा. सह्याद्रीची दुर्गम भौगोलिक परिस्थिती बहिर्जी नाईक यांच्यासाठी सर्वात मोठे शस्त्र ठरली. अफजलखान वाई प्रांतात येण्यापूर्वीच बहिर्जींनी त्याच्या सैन्याची ताकद, छावणीची जागा आणि खानच्या हालचालींची अचूक माहिती मिळवलेली. कारतलबखान २०,००० सैन्यासह लोणावळ्याजवळील सह्याद्रीच्या अत्यंत अरुंद उंबरखिंडीतून चालून येत असल्याची पूर्वकल्पना बहिर्जींनीच महाराजांना दिलेली. या अचूक माहितीमुळे महाराजांनी गनिमी काव्याने मुघल सैन्याला खिंडीत गाठून पूर्णपणे पराभूत केले. पुण्याच्या लाल महालात ठाण मांडून बसलेल्या शाहिस्तेखानच्या छावणीची इत्यंभूत माहिती (महालाचे गुप्त रस्ते, पहारेकऱ्यांची वेळ) बहिर्जींनी गोळा केली होती. या माहितीच्या आधारे महाराजांनी रात्रीच्या वेळी थेट शाहिस्तेखानवर यशस्वी छापा टाकला. बहिर्जी हे वेशांतर करण्यात कमालीचे पटाईत व्यक्तिमत्त्व. ते फकीर, वासुदेव, भिकारी, कोळी किंवा संत अशी वेशांतरे करून थेट शत्रूच्या महालात जात. त्यांना भारताच्या विविध प्रांतांतील भाषा आणि बोलीभाषा अवगत होत्या. सह्याद्रीच्या जंगलात संदेश देण्यासाठी त्यांनी पशू-पक्ष्यांचे आवाज आणि वाऱ्याच्या रोखावर आधारित एक विशेष सांकेतिक भाषा विकसित केली होती, जी फक्त त्यांच्या हेरांना आणि महाराजांना समजत असे. बहिर्जी नाईक यांच्या गुप्तहेर स्वरूपामुळे त्यांच्या वंशजांची माहिती पूर्णपणे उघड झाली नाही आणि ते महाराष्ट्रात वेगवेगळ्या ठिकाणी विखुरले गेले.

 

या महामानवांच्या वंशजांच्या भेटीची भावना अंगावर रोमांच आणणारी! शिवकाळात सुपने परिसराला 'नाईक' किंवा 'जाधव' लोकांचे वतन होते. महाराजांनी बहिर्जींच्या कामगिरीवर खूश होऊन त्यांना सुपने परिसरात जमिनी इनाम दिल्याची नोंद आढळते. त्यांचे मूळ आडनाव 'जाधव' होते. परंतु, महाराजांनी दिलेल्या 'नाईक' (म्हणजेच प्रमुख / लीडर) या पदवीमुळे त्यांचे घराणे पुढे 'नाईक जाधव' म्हणून ओळखू लागले. सुपने गावात आमची भेट बहिर्जी यांचे वंशज दादाराम नाईक जाधव आणि त्यांचे चिरंजीव आबासाहेब यांच्याशी झाली. बहिर्जी नाईक यांच्या १२व्या आणि १३व्या पिढीतील हे वारसदार. एवढ्या मोठ्या महान योद्ध्याचे वंशज असूनही, हे घराणे बरीच वर्षे प्रसिद्धीपासून दूर होते. एका साध्या, पण ऐतिहासिक पार्श्वभूमी असलेल्या घरात आमचे स्वागत झाले. दादारामजींच्या चेहऱ्यावरील वृद्धत्वाच्या खुणांमध्ये एक वेगळीच चमक होती, जी त्यांच्या बोलण्यात जाणवली. ती होती आपल्या पूर्वजांच्या पराक्रमाची! बहिर्जी नाईक यांच्या ऐतिहासिक स्मृती आणि घराण्याची माहिती जतन करण्याचे काम हे कुटुंब स्वतःच्या पातळीवर करत आहे. प्रा. गोनबरे यांनी त्यांच्याशी शाहिरी आणि मौखिक परंपरेच्या संदर्भातून संवाद सुरू केला. अरुण इंगवले यांनी त्यांच्याकडे असलेल्या वंशावळीचे आवर्जून निरीक्षण केले. दादारामजींनी सांगितले की, ‘इतिहास पुस्तकात जेवढा आहे, त्यापेक्षा कितीतरी पटीने तो आमच्या दडलेल्या आठवणींमध्ये आणि पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या गोष्टींमध्ये आहे.’ आबासाहेब यांनी आजच्या तरुण पिढीला या इतिहासाचे महत्त्व कसे पटवून द्यावे, याबद्दल भूमिका मांडली.

 

इतिहासकारांच्या मते, सांगली जिल्ह्यातील 'भूपाळगड' किल्ल्यावर बहिर्जी ‘नाईक’ यांना वीरमरण आले. तिथल्या कड्यावर त्यांची समाधी आहे. २५ ऑगस्ट हा दिवस 'नरवीर बहिर्जी नाईक शौर्य दिन' म्हणून साजरा केला जातो. याच दिवशी बहिर्जी नाईक यांना बाणूरगड (भूपाळगड) येथे वीरमरण आले होते. या ऐतिहासिक घटनेची स्मृती म्हणून दरवर्षी २५ ऑगस्ट हा दिवस शिवप्रेमी, इतिहास अभ्यासक आणि त्यांचे वंशज यांच्याकडून 'बहिर्जी नाईक शौर्य दिन' म्हणून बाणूरगडावर साजरा केला जातो. बाणूरगड गावापासून ते किल्ल्यावरील बहिर्जी नाईक यांच्या समाधी स्थळापर्यंत 'शौर्य पालखी सोहळा' काढला जातो. यामध्ये ढोल-ताशांच्या गजरात आणि भगवे ध्वज घेऊन हजारो शिवप्रेमी सहभागी होतात. गडावरील त्यांच्या मूळ समाधी स्थळावर या दिवशी महाआरती, शस्त्रपूजन आणि पोवाड्यांचे सादरीकरण केले जाते. यांची माहिती जाधव यांनी दिली. बहिर्जी यांचे वंशज दादाराम नाईक जाधव आणि आबासाहेब नाईक जाधव हे या शौर्य दिनाचे मुख्य मानकरी असतात. दरवर्षी २५ ऑगस्टला हे कुटुंबीय बाणूरगडावर जातात. बहिर्जींच्या नावाने 'गुप्तहेर संग्रहालय' सुरू करण्यासाठी ही मंडळी वंशज प्रयत्नशील आहेत. जेणेकरून तिथे येणाऱ्या पर्यटकांना शिवकालीन सांकेतिक भाषा आणि वेशांतराच्या पद्धती समजून घेता येतील. ज्यांच्या अफाट बुद्धिमत्तेने, वेशांतराच्या कलेने आणि अचूक माहितीने स्वराज्याला अनेक संकटांतून तारले, त्या महापुरुषाच्या रक्ताच्या वारसदारांसोबतचा संवाद इतिहास जिवंत करणारा. त्यांच्या डोळ्यांत आपल्या पूर्वजांबद्दलचा अभिमान आणि स्वराज्याप्रतीची कृतज्ञता स्पष्ट दिसत होती. ही भेट केवळ औपचारिक न राहता, एक भावनिक संवाद बनली. इतिहासाच्या पानांमध्ये दडलेल्या या शौर्याला प्रत्यक्ष स्पर्श करण्याचा तो क्षण मनाच्या कोपऱ्यात कायमचा कोरला गेला.

 

सुपने गावातील समृद्ध संवाद संपवून आम्ही 'तळबीड'ला आलो. तळबीड हे नाव घेताच डोळ्यांसमोर उभे राहतात स्वराज्याचे सरसेनापती हंबीरराव मोहिते. हंबीरराव मोहिते म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराज आणि छत्रपती संभाजी महाराज या दोन्ही कालखंडात स्वराज्याचे ‘सरसेनापती’पद भूषवणारे पराक्रमी योद्धा. तळबीडला हंबीरराव मोहिते यांचे भव्य स्मारक असून, त्याचे व्यवस्थापन मोहिते कुटुंब आणि स्थानिक ग्रामस्थ पाहतात. गावात प्रवेश करतानाच एक वेगळीच ऊर्जा जाणवली. येथील ऐतिहासिक स्मारकाची पाहणी करताना अंगात वीरश्री संचारली. ज्या मोहिते घराण्याने स्वराज्यासाठी रक्ताचे पाणी केले, त्यांच्या पराक्रमाच्या कथा तळबीडच्या मातीतून आजही ऐकू येतात असे वाटत होते. स्मारकासमोर उभे राहून जेव्हा आम्ही त्या काळाचा विचार केला, तेव्हा डोळ्यांसमोर घोड्यांच्या टापांचे आवाज, तलवारींची खणखणाट आणि "हर हर महादेव"ची गर्जना घुमल्यासारखा भास झाला. तळबीडमधील प्रत्येक दगड आणि मातीचा कण स्वराज्याच्या त्या जाज्वल्य कालखंडाची साक्ष देत उभा आहे.  महाराजांच्या मावळ्यांच्या साऱ्या शूर घराण्यांनी केवळ युद्धे केली नाहीत, तर संस्कृती आणि रयतेचे रक्षणही केले.

मोहिते घराण्यातील वंशज जयाजी (बाबा) मोहिते भेट घेतली. जयाजी हे मराठा साम्राज्याचा अस्सल आणि मौखिक इतिहास जपणारे इतिहासाचा अभ्यास असलेले विलक्षण व्यक्तिमत्त्वाचे तटस्थ अभ्यासक. त्यांना तळबीडच्या समाधीजवळ भेटण्याचा आणि गप्पा मारण्याचा योग आला. त्यांनी आम्हाला तळबीडच्या मूळ जहागिरीचा आणि सरसेनापती हंबीरराव मोहिते (हंसाजी मोहिते) यांच्या लष्करी योगदानाचा इतिहास सांगितला. हंबीरराव हे केवळ छत्रपती शिवाजी महाराजांचे सरसेनापती नव्हते, तर स्वराज्याचे रक्षण करण्यासाठी त्यांनी छत्रपती संभाजी महाराजांच्या काळातही अभूतपूर्व लढाया केल्या. तळबीड हा मोहिते घराण्याचा मुख्य तळ होता. आजच्या पुस्तकांमध्ये आणि चित्रपटांमध्ये दाखवला जाणारा इतिहास आणि घडलेला खरा इतिहास यातील तफावत त्यांनी परखडपणे मांडली. ऐतिहासिक पुराव्यांचा अभाव आणि कल्पकतेचा अतिरेक यामुळे इतिहासाची मोडतोड होत असल्याची खंत त्यांनी व्यक्त केली. त्यांच्या मते, वारसांनी जपलेल्या दंतकथा आणि अस्सल कागदपत्रांचा मेळ घालूनच इतिहास समजून घेतला पाहिजे. तळबीड परिसरातील किल्ले आणि त्यांची भौगोलिक रचना यावर त्यांच्याशी सखोल चर्चा झाली. आजकाल ऐतिहासिक चित्रपट, मालिका किंवा कादंबऱ्यांमधून जो काल्पनिक इतिहास दाखवला जातो, त्याला जयाजी मोहितेंचा विरोध आहे. मूळ इतिहासाची होणारी मोडतोड थांबवून भावी पिढीसमोर पुराव्यांवर आधारित खरा इतिहास जावा, यासाठी ते नेहमी आग्रही असतात आणि तळबीडला येणाऱ्या शिवप्रेमींना याबद्दल जागृत करतात, हे लक्षात आले. त्यांनी सांगितलेल्या इतिहासातील काही अप्रकाशित गोष्टींनी आमचे डोळे विस्फारले. तळबीड हे गाव स्वराज्य निर्मितीमध्ये दोन प्रमुख आहुती देणारे गाव आहे. पहिले सरसेनापती हंबीरराव मोहिते आणि दुसऱ्या त्यांच्या कन्या रणरागिणी महाराणी ताराबाई. तळबीड येथील हंबीरराव मोहितेंच्या मूळ समाधीस्थळाची निगा राखणे, तेथे येणाऱ्या दुर्गप्रेमींना आणि इतिहास संशोधकांना अचूक माहिती देऊन त्यांचे आदरातिथ्य करणे हे काम जयाजी मोहिते तळमळीने करतात. या संवादात प्रा. गोनबरे यांनी तळबीडच्या शाहिरी परंपरेतील धाग्यांचा वेध घेतला, तर अरुण दादांनी आपल्या संदर्भांतून या भूमीच्या शौर्याला शब्दरूप दिले.

तळबीडचा निरोप घेऊन दुपारनंतर आम्ही परतीच्या प्रवासाला लागलो. पण हा परतीचा प्रवास सरळ नव्हता, तर तो अधिक दुर्गम आणि ऐतिहासिक स्थळांना स्पर्श करणारा होता. आम्ही 'तारळे' या गावी आलो. तारळे हे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जावई राजे महाडिक यांचे ऐतिहासिक गाव. येथील महाडिकांच्या भव्य वाड्याला भेट देणे हा या प्रवासातील सर्वात मोठा भावनिक आणि ऐतिहासिक ठेवा होता. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याचे पाय रोवताना अनेक बलाढ्य घराण्यांशी रोटी-बेटी व्यवहार करून त्यांना स्वराज्याच्या प्रवाहात सामील करून घेतले होते. तारळेचा वाडा इतिहासात याच कौटुंबिक आणि राजकीय संबंधांचा साक्षीदार राहिलेला आहे. तारळेला पोहोचलो तेव्हा वाड्याचे अवशेष आणि जुन्या भिंती पावसाच्या पाण्यात न्हाऊन निघत होत्या. या वाड्याच्या विटा विटांमध्ये इतिहास दडलेला आहे. न बोलणाऱ्या पण इतिहास जिवंत ठेवणाऱ्या वाड्याच्या भिंतींचे आणि वास्तुकलेचे निरीक्षण केले. काळाच्या ओघात अनेक गोष्टी बदलल्या असल्या, तरी त्या वाड्याचे वैभव, त्याचे प्रचंड दरवाजे, खांब आणि तिथली वास्तुकला आजही त्या काळातील ऐश्वर्याची आणि राजघराण्याशी असलेल्या संदर्भांची साक्ष देत होती. त्या जुन्या वास्तूच्या आवारात फिरताना, तिथे एकेकाळी छत्रपतींच्या कन्या आणि महाडिक घराण्यातील वीरांचा वावर होता, या विचारानेच मन नतमस्तक झाले. या वाड्याकडे पाहताना जाणवले, ‘अशा अनेक वाड्यात पूर्वी पालख्या, हत्ती, घोडे आणि सैनिकांची वर्दळ असायची, तिथे आज शांतता आहे. परंतु, त्या शांततेत एक वेगळा गौरवशाली इतिहास दडलेला आहे. तो अभ्यासायला मनामनात इतिहास हवा!’

तारळेहून आमचा प्रवास 'सडा वाघापूर' मार्गे 'पाटण'च्या दिशेने सुरू झाला. हा मार्ग म्हणजे निसर्गाचा एक अद्भूत चमत्कार आहे. सडा वाघापूर हा पठारी भाग असून, पावसाळ्यात तिथे संपूर्ण धुक्याची चादर पसरलेली असते, आजही होती. सडा वाघापूरचा विस्तीर्ण पठारी प्रदेश, तिथली शांतता आणि चहुबाजूंनी पसरलेली हिरवळ पाहून मन प्रसन्न झाले. पवनचक्क्यांचे प्रचंड मोठे पंखे धुक्यातून हळूच बाहेर पडताना दिसत होते. एका बाजूला अथांग दऱ्या आणि दुसऱ्या बाजूला कोसळणारा पाऊस. त्या उंच पठारावरून दिसणारा आसमंत मनाला एका वेगळ्याच शांततेचा अनुभव देऊन गेला. इतिहासाच्या गर्दीतून निसर्गाच्या या निवांत कुशीत येणे हा मनाला सुखावणारा अनुभव होता. प्रा. गोनबरे, अरुण(दादा) आणि आमची गाडीत चाललेली चर्चा केवळ इतिहासापुरती नव्हती. शिवकाळातील मावळ्यांचे भौगोलिक ज्ञान किती अफाट असावे? यावर आम्ही विचार करत होतो. अशा दुर्गम आणि पावसाळी वातावरणात मावळे शेकडो किलोमीटरचे अंतर रात्रीतून कसे पार करत असतील? याची कल्पना करूनच आम्ही अवाक झालो. सडा वाघापूरचे पठार ओलांडून पाटणला उतरायला सुरुवात केली की दोन्ही बाजूला खोल दरी आणि उताराचा रस्ता पाहायला मिळतो. स्थानिक लोक या रस्त्याला ‘हत्तीची सोंड’ म्हणतात. या सड्यावरून खाली उतरताना पाटण तालुक्याचे विहंगम दृश्य दिसत होते. कोयना नदीचा परिसर आणि सह्याद्रीच्या पर्वतरांगा पावसाळ्यातील त्या सायंकाळी अधिकच गडद हिरव्या झालेल्या होत्या. चिपळूणच्या डीबीजे कनिष्ठ महाविद्यालयात पर्यावरणशास्त्र शिकविणारे प्रा. अरुण जाधव आपल्या मेंढोशी गावी लावणीसाठी आलेले. त्यांनी गाडीतील आम्हा परिचितांना अचूक हेरून फोन केल्याने आमची सायंकाळ अधिक संस्मरणीय झाली. त्या थोड्याश्या वेळेतही सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांच्या कुशीत वसलेले, भौगोलिक परिस्थितीमुळे आपली आव्हाने सांभाळणारे, एक वैशिष्ट्यपूर्ण ग्रामीण आणि डोंगराळ गाव समजून घेता आले.

चिपळूण ते सडा वाघापूर व्हाया सुपने, तळबीड आणि तारळे हा प्रवास एका सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि नैसर्गिक संचिताचा शोध ठरला. बहिर्जी नाईक यांच्या चातुर्याचे स्मरण, मोहिते घराण्याच्या तलवारीचे पाणी आणि राजे महाडिक यांच्या वाड्यातील राजेशाही वैभव या सर्वांनी मनावर एक अमिट पाऊलखूण सोडली. या साऱ्या ऐतिहासिक वारशाचे उपेक्षितपण लक्षात आलं. पुस्तकी इतिहास वाचणं सोपं पण ज्यांनी तो इतिहास घडवला, त्यांच्या वंशजांच्या डोळ्यांतील भाव वाचणं अधिक महत्त्वाचं! सह्याद्रीच्या दऱ्याखोऱ्यांत आजही श्रीशिवरायांचा विचार आणि त्यांच्या मावळ्यांचा वारसा जिवंत आहे. हा वारसा पुढच्या पिढीपर्यंत शुद्ध स्वरूपात पोहोचायला हवा. शासनाने किंवा समाजाने या घराण्यांची योग्य दखल घेणे अजूनही गरजेचे आहे, हे जाणवलं. आम्ही पाटणला पोहोचलो, तेव्हा काळोख झालेला. संपूर्ण दिवस पावसात धावपळ करून काहीसा थकवा आलेला खरा, पण मन एका वेगळ्याच समाधानाने आणि आनंदाने भरून गेलेले. आम्ही आज इतिहासाची अनेक पाने प्रत्यक्ष जगलो होतो.

 

धीरज वाटेकर

मो. ९८६०३६०९४८

मनभावन श्रावण !

मागच्या जुलै महिन्याच्या पहिल्या आठवड्यात कोकणसह महाराष्ट्रात अतिवृष्टी सुरु असताना कामानिमित्त इंदोरला (मध्यप्रदेश) गेलेलो. नेहमीप्रमाणे ‘अचानक’ योगावर उज्जैन येथील जगातील एकमेव दक्षिणमुखी पवित्र ज्योतिर्लिंग श्रीमहाकालेश्वर आणि माता नर्मदेसह श्रीओंकारेश्वर या दोन्ही ज्योतिर्लिंगांची दर्शनं घेता आली. 

विशेष म्हणजे यावेळी उज्जैन प्रवासात आम्ही शिप्रा, गंडकी आणि सरस्वती नदीच्या त्रिवेणी संगम घाटावर स्थित, श्रीशनी देवाचे तपश्चर्या स्थान आणि शनीदेव शिवलिंग (पिंडी) रूपात विराजमान असलेल्या भारतातील एकमेव नवग्रह शनि मंदिरात दर्शन घेतले. दोनेक हजार वर्षांपूर्वी उज्जैनचे महान सम्राट राजा विक्रमादित्य यांनी स्थापन केलेले हे नवग्रह शनीमंदिर. मंदिरात अभिषेक केला. राजा विक्रमादित्याने त्याच्यावर असलेली शनीची साडेसाती संपल्यानंतर आणि शनी महाराज प्रसन्न झाल्यानंतर या मंदिराची स्थापना केली होती. त्यांनी येथे नवग्रहांची स्थापना शिवलिंग रूपात केली. या मंदिराच्या स्थापनेनंतरच राजा विक्रमादित्याने जगप्रसिद्ध 'विक्रम संवत' (हिंदू पंचांग/कॅलेंडर) सुरू केले. असेही मानले जाते की प्राचीन काळात स्वतः शनी देवानी या ठिकाणी कठोर तपश्चर्या केली होती. आवर्जून भेट द्यावी असे हे रम्य ठिकाण आहे. उज्जैनच्या श्री हरसिद्धी माता मंदिराच्या छतावर आतील बाजूस कोरलेले 'श्री यंत्र' वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. मंदिराच्या प्रांगणात सुमारे ५१ फूट उंच असलेले दोन अवाढव्य दीपस्तंभ आहेत जे संपूर्ण जगात प्रसिद्ध आहेत. 

खरंतर मध्यप्रदेशात कारने आलोय तर यावेळी किमान नर्मदामैय्या दर्शन जमवूया, असं मनात होतं. तसा जाता येताच्या प्रवासात खळघाट मिळणारच होता. पण सायंकाळी सूर्यास्ताला 'संरक्षक देव' श्रीकालभैरव यांचे दर्शन घेऊन उज्जैन सोडताना ओंकारेश्वर ठरलं नि थोडी वाट वाकडी करून रात्री बारा वाजता तिथे पोहोचलोहि! या रस्त्यात आम्ही, कोकणचे स्वामी भगवान परशुराम यांची मुख्य जन्मभूमी जानापाव कुटी (Janapav Kuti)चे बोर्ड पाहिले. जाणं शक्यच नव्हतं. पुन्हा केव्हातरी! आता नर्मदामैय्यासह यमुनेचं संगम दर्शन ठरलेलं. नर्मदा नदीच्या 'ॐ' आकाराच्या मांधाता बेटावर वसलेले ओंकारेश्वर हे भगवान शंकराच्या १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी एक प्रमुख पवित्र तीर्थक्षेत्र. सकाळी सकाळी नर्मदा घाटावर पोहोचलो. बोटीने 'ॐ' आकाराच्या बेटाला अर्ध प्रदक्षिणा केली. त्रिवेणी संगम अनुभवला. या बेटाला प्रदक्षिणा मारणे अत्यंत पवित्र व धार्मिक मानले जाते. सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे माता नर्मदेच्या जलाने ओंकारेश्वर शिवलिंगावर मंत्रोच्चारासह अभिषेक करता आला. शब्दात काय वर्णावं, अफाट आनंदाचा क्षण होता तो!

परतीच्या प्रवासात विचार करू लागलो, कारने फिरताना इंदोर शहरातील अपवाद वगळता संपूर्ण प्रवासात हायवेवर एकाही ठिकाणी एकाही पोलिस आदींनी अडवलं नाही हे आठवलं. खरं सांगायचं तर आम्हाला महामार्गावर, अगदी टोल नाक्यासह कोठेही पोलिस दिसले नाहीत. हे पाहून माझ्या डोळ्यासमोर एकदम कोकणसह महाराष्ट्रातील महामार्गांवरील चित्र उभं राहिलं, असो!

धीरज वाटेकर

व्हावी ‘जबाबदार आणि सुरक्षित पावसाळी पर्यटना’ची पहाट

अतिवृष्टी आणि दरडी कोसळण्याच्या वाढत्या घटनांच्या पार्श्वभूमीवर शासनाने यावर्षी (२०२६) कोकणातील रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, ठाणे, पालघर जिल्ह्यातील अनेक घाटरस्ते आणि धबधब्यांवर जाण्यासाठी बंदी घातली आहे. यामुळे कोकणच्या पावसाळी पर्यटनाला बंदीचे ग्रहण लागल्याचे बोलले जात असले तरी यातून जबाबदार आणि सुरक्षित पर्यटनाची नवी, सकारात्मक पहाट उजाडण्याची आशा आहे. या पार्श्वभूमीवर काल, रविवारी सुट्टीचे औचित्य साधून, प्रशासनाने घातलेली बंदी आणि पोलीस बंदोबस्त झुगारुन रायगड जिल्ह्यातील माणगाव तालुक्यातील प्रसिद्ध परंतु अतिशय धोकादायक देवकुंड धबधब्यात पावसाळी पर्यटनासाठी गेलेल्या पुण्यातील दोन पर्यटकांचा पाण्यात बुडून मृत्यू झाला. खरंतर कोकणात सध्या घालण्यात आलेली पावसाळी पर्यटन स्थळांवरील बंदी ही केवळ एक तात्पुरती सुरक्षा उपाययोजना असणार आहे. सवतसडा (चिपळूण), सवतकडा (राजापूर), आंबोली, सावडाव, नापणे, अशा अनेक ठिकाणी अटी आणि शर्थीसह पर्यटनाला परवानगी देण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणात ‘जबाबदार आणि सुरक्षित पावसाळी पर्यटना’ची नवी पहाट व्हावी यासाठी स्थानिकांसह मान्सूनप्रेमी पर्यटकांनीही गांभीर्याने पाहाण्याची आवश्यकता आहे.

अलिकडेच पुण्यातून १७ जणांचा एक गट पावसाळी पर्यटनाचा आनंद घेण्यासाठी देवकुंड धबधबा परिसरात आला होता. दुपारच्या सुमारास हे पर्यटक धबधब्याच्या मुख्य प्रवाहात उतरले. मात्र, पावसाळ्यातील पाण्याच्या प्रचंड वेगाचा आणि खोलीचा अंदाज न आल्याने, या गटातील दोघे जण पाण्याच्या तीव्र प्रवाहात वाहून गेले. सुरक्षेचा उपाय म्हणून प्रशासनाने देवकुंड धबधबा, ताम्हिणी घाट आणि 'सिक्रेट पॉइंट' या संपूर्ण परिसरात पावसाळी पर्यटनास कडक बंदी घातलेली असतानाही, पर्यटकांनी नियमांचे उल्लंघन करून जीव धोक्यात घातल्याचे या घटनेवरून पुन्हा एकदा सिद्ध झाले. दरवर्षी जुलै महिन्यात कोकणची भूमी हिरव्यागार शालूने नटून पर्यटकांना साद घालत असते. परंतु, जुलै २०२६च्या सुरुवातीलाच हवामान विभागाने (IMD) दिलेल्या अतिवृष्टीच्या इशाऱ्यांमुळे, वाढत्या अपघातांमुळे आणि गावोगावी कोसळणाऱ्या दरडींमुळे कोकणातील पावसाळी पर्यटन क्षेत्राला काहीसे 'निर्बंधांचे ग्रहण' लागल्याचे चित्र निर्माण झाले आहे. मात्र, याकडे पूर्णपणे नकारात्मक दृष्टीने न पाहता 'सुरक्षित आणि शाश्वत पर्यटन' अशी सकारात्मक दृष्टी ठेवून काम होण्याची आवश्यकता आहे. अनेक ठिकाणी स्थानिक प्रशासन, पोलीस यंत्रणा आणि ग्रामपंचायती मिळून पर्यटकांना सुरक्षित अंतरावरून निसर्गाचा आनंद घेण्याची संधी देत आहेत. पर्यटन संपूर्णपणे बंद करण्याऐवजी अतिधोकादायक ठिकाणे बंद आहेत. अन्य ठिकाणी कडक वॉच ठेवला जात आहे. सुरक्षित ठिकाणी पर्यटकांसाठी नव्या सुविधा निर्माण केल्या जात आहेत.

कोकणात प्रवेश करण्यासाठी पश्चिम घाटातील (सह्याद्री) घाटरस्ते हे पर्यटनाचा मुख्य भाग आहेत. परंतु, मुसळधार पावसामुळे हे घाटरस्ते सध्या संवेदनशील बनले आहेत. रत्नागिरी जिल्ह्यातील खेड तालुक्यात असणारा आणि पावसाळी पर्यटनासाठी अत्यंत लोकप्रिय असलेला रघुवीर घाट ९ जुलै ते १० ऑगस्ट २०२६ या कालावधीत पर्यटकांसाठी पूर्णपणे बंद करण्यात आला आहे. मुसळधार पावसामुळे रस्त्याची कडा खचल्याने आणि दरड कोसळण्याचा तीव्र धोका असल्याने शासनाने हा प्रतिबंधात्मक आदेश दिला आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील प्रसिद्ध आंबोली घाटात मुख्य धबधब्याजवळ नुकतीच एक किरकोळ दरड कोसळली होती, मात्र महामार्ग पोलीस आणि स्थानिक मदत पथकाने युद्धपातळीवर दगड हटवून वाहतूक पूर्ववत सुरू केली. सुट्टीच्या दिवशी तिथेही होणारी वाहनांची गर्दी प्रचंड आहे. ताम्हिणी घाटातील बससेवा बंद आहे. यामुळे एस.टी.चे दैनंदिन सुमारे ६०-७० लाखांचे नुकसान होत आहे. खरंतर पावसाळ्यातील निसर्गाचा आनंद घेण्याची पर्यटकांची इच्छा बंदी घालून थांबवता येईल असे नाही. त्यापेक्षा सुरक्षित आणि नियोजित सुविधा उपलब्ध करून देणे आवश्यक आहे. नियंत्रित प्रवेश क्षमता, प्रशिक्षित मार्गदर्शक, सुरक्षित दर्शन मंच, ट्रेकिंग मार्ग, सीसीटीव्ही देखरेख, बचाव पथके, आपत्कालीन सुविधा, पर्यावरण जनजागृती असे प्रयत्न करायला हवेत. यातून पर्यटकांना सुरक्षित अनुभव, जैवविविधता संवर्धन आणि स्थानिक युवकांसाठी रोजगाराच्या नव्या संधी उपलब्ध होतील, असे वाटते.

 

रत्नागिरी जिल्ह्यात सध्या पावसाचा जोर आहे. सुरक्षेचा उपाय म्हणून पानवल धबधबा, निवळी धबधबा, भाट्ये बीच, आरेवारे आणि गणपतीपुळे समुद्रकिनारा या ठिकाणी प्रशासनाने पुढील आदेशापर्यंत पर्यटकांना प्रवेशबंदी लागू केली आहे. मात्र, पर्यटकांचे मुख्य आकर्षण असलेला चिपळूणमधील सवतसडा धबधबा प्रशासनाने योग्य त्या सुरक्षा अटींसह सुरू ठेवला आहे. राजापूरच्या मौजे चुनाकोळवण येथील प्रसिद्ध सवतकडा धबधबाही सुरु आहे. तेथे अंबिकेश्वर प्रतिष्ठानच्या कार्यकर्त्यांनी श्रमदान करून धबधब्याकडे जाणारी पायवाट रुंद करणे, बांबूचे रेलिंग उभारणे अशी पर्यटकांच्या सुरक्षेची कामे केली आहेत. सवतसडा धबधबा (चिपळूण) कोसळत आहे. मुंबई-गोवा महामार्गावरून हा धबधबा सुरक्षित अंतरावरून पाहता येतो. मात्र पाण्याच्या मुख्य प्रवाहात जाण्यास बंदी आहे. सह्याद्रीच्या कड्यावरून कोसळणारा मार्लेश्वर धबधबा (संगमेश्वर) धबधबा पूर्ण क्षमतेने सुरू आहे. मुख्य गुहेकडे जाणाऱ्या मार्गावर पाण्याचा जोर वाढल्यास तात्पुरती रोख लावली जात आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात प्रशासनाने स्थानिक ग्रामपंचायतींच्या मदतीने धबधब्यांवर चांगल्या सुविधा दिल्या आहेत, त्यामुळे येथे सुरक्षित पर्यटन सुरू आहे.

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वैभववाडी तालुक्यातील नापणे धबधबा आणि तेथे उभारण्यात आलेला महाराष्ट्रातील पहिला ग्लास ब्रिज (काचेचा पूल) पर्यटकांसाठी प्रमुख आकर्षण ठरत आहे. धबधब्याच्या फेसाळत्या प्रवाहावरून काचेच्या पुलावर चालण्याचा हा सुरक्षित थरार अनुभवण्यासाठी पर्यटक गर्दी करत आहेत. कणकवली जवळचा सावडाव धबधबा हा या हंगामातील सर्वात सुरक्षित धबधबा ठरला आहे. येथे ग्रामपंचायतीने पर्यटकांसाठी लोखंडी रॅम्प, पायऱ्या, उत्तम रस्ते आणि प्रसाधनगृहांची उत्तम सोय केली आहे. ज्यामुळे स्थानिकांना मोठा रोजगार मिळत आहे. आंबोली मुख्य धबधबा पूर्ण क्षमतेने वाहत आहे. घाटात दाट धुके असल्याने केवळ दिवसाच्या वेळी येथे पर्यटकांना थांबण्याची परवानगी दिली जात आहे. हुल्लडबाजी करणाऱ्यांवर महामार्ग पोलिसांचा कडक वॉच आहे. दहिबावचा मायनी धबधबा पर्यटकांना साद घालतो आहे. संभाव्य सागरी धोके लक्षात घेता महाराष्ट्र सागरी मंडळाने कोकणातील किनारपट्टीवरील सर्व प्रकारच्या व्यावसायिक जलक्रीडा आणि बोटिंगवर ३१ ऑगस्ट २०२६ पर्यंत पूर्णपणे बंदी घातली आहे. पर्यटकांना समुद्रकिनाऱ्यांवर फिरण्याची परवानगी असली तरी खोल पाण्यात जाण्यास सक्त मनाई करण्यात आली आहे.

 

उत्तर कोकणातील रायगड जिल्हा हा ट्रेकर्स आणि पावसाळी पर्यटकांचे आवडते ठिकाण आहे. मात्र, जुलै महिन्यातील अतिवृष्टीमुळे उद्भवलेली परिस्थिती पाहता रायगड जिल्हा प्रशासनाने अत्यंत कडक पावले उचलली आहेत. माणगाव तालुक्यातील जगप्रसिद्ध देवकुंड धबधबा, ताम्हिणी घाट, कुंभे धबधबा आणि सिक्रेट पॉईंट या चार प्रमुख ठिकाणी अपघात टाळण्यासाठी प्रशासनाने थेट ३० सप्टेंबर २०२६ पर्यंत पर्यटकांना प्रवेशबंदी लागू केली आहे. या पर्यटन स्थळांच्या १ किलोमीटर परिसरामध्ये हुल्लडबाजी करणे, धोकादायक सेल्फी काढणे, पाण्यात उतरणे आणि मद्यपान करणे यावर पूर्णपणे कायद्याने बंदी घालण्यात आली आहे. जुलैच्या पहिल्या आठवड्यात झालेल्या अतिवृष्टीमुळे आणि महादरवाजा परिसरात दरड कोसळल्यामुळे पर्यटकांच्या सुरक्षेसाठी किल्ले रायगडाचा चित्तदरवाजा आणि नाणेदरवाजा पायरी मार्ग तात्पुरता बंद करण्यात आला होता. सध्या गडावर जाण्यासाठी उपलब्ध असणाऱ्या सुविधांची तपासणी करूनच पर्यटकांना मर्यादित स्वरूपात परवानगी दिली जात आहे. रायगड जिल्हा प्रशासनाने अपघात टाळण्यासाठी जिल्ह्यातील गाडेश्वर धरण, वारदोली धबधबा, मोरबे धरण, कुंडी नदीपात्र, धरनोळी नदीपात्र, चिंध्रण, शांतिवन नदीपात्र, माची प्रबळ आदी मुख्य धबधब्यांच्या १ किलोमीटर परिसरात ३० सप्टेंबर २०२६ पर्यंत पर्यटकांना जाण्यास पूर्णपणे बंदी घातली आहे. अनेक ठिकाणी जनजागृतीसाठी फलक लावण्यात आलेले आहेत. तर बंदी न घालता ठराविक निर्बंध घालण्याची मागणी पर्यटन व्यावसायिकांकडून होत आहे. 

जुलैच्या पहिल्या आठवड्यात रायगड जिल्ह्यात पाच दिवसात सरासरी १२०० मिमी पाऊस पडल्याने जिल्ह्यातील जवळपास धबधबे प्रवाहित झाले आहेत. नुकतीच रायगडच्या झेनिथ धबधब्यावर अचानक पाण्याचा प्रवाह वाढल्यामुळे सुमारे १०० पर्यटक अडकल्याची घटना घडली होती. यावेळी विहारी आणि ठाकूरवाडी येथील स्थानिक ग्रामस्थांनी जीवाची बाजी लावून दोरखंडाच्या साहाय्याने या सर्व पर्यटकांना सुरक्षित बाहेर काढले. या घटनेनंतर प्रशासनाने स्थानिक तरुणांची 'आपत्ती व्यवस्थापन रक्षक' म्हणून नेमणूक केली असून, त्यांच्या माध्यमातून पर्यटकांना मार्गदर्शन केले जात आहे. मुरुड-जंजिरा नजीकचे खरआंबोळी, गारंबी, चिचघर, नागशेठ धबधबे प्रवाहित झाले आहेत. पांडवकडा धबधबा नवी मुंबई परिसरातील सर्वाधिक लोकप्रिय आहे. जुलैच्या पहिल्या आठवड्यात धबधब्यावर दोन तरुणांचा बुडून मृत्यू झाल्याने तेथे जाण्यास मज्जाव करण्यात आला आहे. २०१४ मध्ये पांडवकडा परिसरात पर्यावरण प्रकल्प सुरु होणार होता. संरक्षक भिंत, तिकीट खिडकी, कपडे बदलण्याच्या खोल्या यांचे काम सुरु झाले होते. मात्र हा प्रकल्प अर्धवट थांबला हे पर्यटनासाठी मारक आहे.

 

मुंबईच्या वेशीवर असलेल्या ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यात विकेंडला लाखो चाकरमानी पावसाळी पर्यटनाचा आनंद घेण्यासाठी बाहेर पडतात. या दोन्ही जिल्ह्यांमध्ये निसर्ग सौंदर्य बहरले असून, प्रशासनाने पर्यटकांच्या सोयीसाठी आणि सुरक्षेसाठी विशेष नियमावली तयार केली आहे. ठाणे जिल्ह्यातील मालशेज घाट, टिटवाळा जवळील परिसर आणि शहापूर तालुक्यातील धबधबे सध्या पर्यटकांनी गजबजले आहेत. मात्र, घाटातील दाट धुके आणि दरडींचा धोका लक्षात घेऊन वाहतूक पोलिसांनी रात्रीची वाहतूक मर्यादित केली आहे. मुख्य धबधब्यांच्या ठिकाणी बॅरिकेड्स लावण्यात आले असून, पर्यटकांना सुरक्षित अंतरावरूनच निसर्गाचा आनंद घेता येत आहे. कोंडेश्वर आणि भगीरथ धबधबा (बदलापूर / वांगणी) येथे दुर्घटना टाळण्यासाठी ठाणे ग्रामीण पोलिसांनी प्रवेशबंदी लागू केली आहे. धबधब्याकडे जाणाऱ्या रस्त्यांवर बॅरिकेड्स लावण्यात आले आहेत. पालघर जिल्ह्यातील जव्हार, मोखाडा, डहाणू आणि तलासरी भागाला सध्या हवामान विभागाने 'अलर्ट' जारी केला आहे. येथे समाधानकारक पाऊस झाल्यामुळे जव्हारचे दाभोसा आणि काळमांडवी धबधबे ओसंडून वाहत आहेत. पालघर जिल्हा प्रशासनाने धबधब्यांच्या परिसरात सुरक्षा रक्षक तैनात केले आहेत. स्थानिक आदिवासी बांधवांना पर्यटन मार्गदर्शक म्हणून काम करण्याची संधी मिळाल्यामुळे या बंदीच्या वातावरणातही ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला सकारात्मक गती मिळण्याची आशा आहे. दाभोसा आणि काळमांडवी धबधबा (जव्हार, पालघर) स्थानिक आदिवासी गाईड्सच्या मदतीने पर्यटकांना दूरवरून निसर्ग पाहण्याची परवानगी आहे. चिंचोटी धबधबा (वसई) अतिशय धोकादायक बनल्यामुळे ट्रेकर्स आणि पर्यटकांसाठी पूर्णपणे बंद करण्यात आला आहे.

 

कोकणातील अनेक पावसाळी पर्यटनस्थळी सध्या धबधब्यांच्या कड्यावर किंवा पाण्याच्या प्रवाहाच्या मध्यभागी उभे राहून सेल्फी घेण्यास कायदेशीर गुन्हा घोषित करण्यात आले आहे. धबधब्यांच्या परिसरात दारू पिणे, काचेच्या बाटल्या टाकणे किंवा डीजे वाजवणे यावर कडक निर्बंध आहेत. संध्याकाळी उशीरा व रात्री कोणत्याही धबधब्याच्या परिसरात पर्यटकांना थांबण्याची परवानगी नाही. कोकणातील पावसाळी पर्यटनावर असणारे निर्बंध हे पर्यटकांच्या आनंदावर विरजण घालण्यासाठी नसून, त्यांचा प्रवास अधिक सुरक्षित करण्यासाठी असल्याचे प्रशासन सांगत आहे. याही स्थितीत रत्नागिरीचा सवतसडा, सिंधुदुर्गचा सावडाव, पालघरमधील जव्हारचा आदी विविध ठिकाणाचा परिसर पर्यटकांचे स्वागत करण्यासाठी सज्ज आहे. शनिवार-रविवार आणि सुट्ट्यांच्या काळात कोकणात अनेक पावसाळी पर्यटन स्थळांवर गर्दीचे उच्चांक मोडले जातात. वाहतूक कोंडी, टोल नाक्यावरील गर्दी, पार्किंग, हुल्लडबाज पर्यटकांचा त्रास, बेफिकीर कचराबाजी, हलगर्जीतून होणारे पर्यटकांचे अपघात, वादावादी अशातून ‘पावसाळी पर्यटनबंदी’ होणार नाही, याची सर्वानीच काळजी घेण्याची आवश्यकता आहे.

 

धीरज वाटेकर

मो. ९८६०३६०९४८