संवाद इतिहासाच्या वर्तमानाशी!

१७व्या शतकात छत्रपती श्रीशिवाजी महाराजांनी अठरापगड मावळ्यांना सोबत घेऊन हिंदवी स्वराज्याची स्थापना केली. या स्वराज्याच्या उभारणीमागे केवळ तलवारीची धार नव्हती तर निष्ठा, त्याग आणि असीम शौर्याच्या रक्ताचे सिंचनही होते. आज साडेतीनशे वर्षे उलटल्यानंतरही, साऱ्या पराक्रमी मावळ्यांचे रक्त आणि वारसा त्यांच्या वंशजांच्या रूपाने सह्याद्रीच्या कडेकपाऱ्यांत आणि गावागावांत जिवंत आहे. कारणपरत्वे जुलै (२०२६)च्या पावसाळी वातावरणात इतिहासातील वर्तमानाशी संवाद साधत पाऊलखुणा शोधण्याच्या प्रयत्न नुकताच केला.

जुलैच्या ‘त्या’ आठवड्यात सह्याद्रीतील निसर्गाने रौद्र तितकेच देखणे रूप धारण केलेले. कोकण आणि घाटमाथ्यावर जोरदार पाऊस पडत होता. त्यादिवशी सकाळी, कोकणातील प्रसिद्ध लोककला अभ्यासक प्रा. संतोष गोनबरे आणि नामवंत कवी-भाषा अभ्यासक अरुण इंगवले यांच्या सोबतीने आम्ही चिपळूण-सुपने-तळबीड-तारळे-चिपळूण प्रवासाला निघालो. शिवकाळातील मावळ्यांच्या वंशजांना भेटणे, त्यांच्याशी संवाद साधणे, दुर्लक्षित पैलूंचा शोध घेणे आणि इतिहास-वर्तमानाची सांधेजोड करणे हा या प्रवासाचा मुख्य उद्देश होता. मनात केवळ प्रवास नव्हता, तर इतिहासाच्या पाऊलखुणांना स्पर्श करण्याची तीव्र आस होती. भर पावसात केलेला हा प्रवास केवळ भौगोलिक नव्हता, तर तो साडेतीनशे वर्षांपूर्वीच्या शिवकाळात घेऊन जाणारा एक संस्मरणीय अनुभव ठरला. चिपळूण सोडताना कोकणचा ओलसर सुवास आणि सह्याद्रीच्या कड्यांवर रूंजी घालणारे धुके आमचे स्वागत करत होते. सध्याच्या जुलैच्या महिन्यात, कोकणातील त्यातल्यात्यात सुरक्षित घाट म्हणजे ‘कुंभार्ली’. डोंगरमाथ्यावरून वाहणारे पांढरे शुभ्र धबधबे, हिरवागार निसर्ग आणि जणू डोक्यावर कोसळणारे आभाळ. पावसाची संततधार आणि घाटातील धुकं यामुळे प्रवासाचा वेग काहीसा मंदावलेला. मनात शिवकालीन इतिहासाची उत्सुकता होती.

 

आमचे पहिले उद्दिष्ट होते कराड जवळील 'सुपने' गाव. हे गाव स्वराज्याच्या गुप्तहेर खात्याचे प्रमुख 'बहिर्जी नाईक' यांचे निवासस्थान. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याच्या संरक्षणासाठी आणि आक्रमक मोहिमांसाठी स्वतंत्र गुप्तहेर खाते निर्माण केले होते. त्याचे प्रमुखपद त्यांनी बहिर्जी नाईक यांच्याकडे सोपवलेले. बहिर्जी नाईक म्हणजे महाराजांचा तिसरा डोळा. सह्याद्रीची दुर्गम भौगोलिक परिस्थिती बहिर्जी नाईक यांच्यासाठी सर्वात मोठे शस्त्र ठरली. अफजलखान वाई प्रांतात येण्यापूर्वीच बहिर्जींनी त्याच्या सैन्याची ताकद, छावणीची जागा आणि खानच्या हालचालींची अचूक माहिती मिळवलेली. कारतलबखान २०,००० सैन्यासह लोणावळ्याजवळील सह्याद्रीच्या अत्यंत अरुंद उंबरखिंडीतून चालून येत असल्याची पूर्वकल्पना बहिर्जींनीच महाराजांना दिलेली. या अचूक माहितीमुळे महाराजांनी गनिमी काव्याने मुघल सैन्याला खिंडीत गाठून पूर्णपणे पराभूत केले. पुण्याच्या लाल महालात ठाण मांडून बसलेल्या शाहिस्तेखानच्या छावणीची इत्यंभूत माहिती (महालाचे गुप्त रस्ते, पहारेकऱ्यांची वेळ) बहिर्जींनी गोळा केली होती. या माहितीच्या आधारे महाराजांनी रात्रीच्या वेळी थेट शाहिस्तेखानवर यशस्वी छापा टाकला. बहिर्जी हे वेशांतर करण्यात कमालीचे पटाईत व्यक्तिमत्त्व. ते फकीर, वासुदेव, भिकारी, कोळी किंवा संत अशी वेशांतरे करून थेट शत्रूच्या महालात जात. त्यांना भारताच्या विविध प्रांतांतील भाषा आणि बोलीभाषा अवगत होत्या. सह्याद्रीच्या जंगलात संदेश देण्यासाठी त्यांनी पशू-पक्ष्यांचे आवाज आणि वाऱ्याच्या रोखावर आधारित एक विशेष सांकेतिक भाषा विकसित केली होती, जी फक्त त्यांच्या हेरांना आणि महाराजांना समजत असे. बहिर्जी नाईक यांच्या गुप्तहेर स्वरूपामुळे त्यांच्या वंशजांची माहिती पूर्णपणे उघड झाली नाही आणि ते महाराष्ट्रात वेगवेगळ्या ठिकाणी विखुरले गेले.

 

या महामानवांच्या वंशजांच्या भेटीची भावना अंगावर रोमांच आणणारी! शिवकाळात सुपने परिसराला 'नाईक' किंवा 'जाधव' लोकांचे वतन होते. महाराजांनी बहिर्जींच्या कामगिरीवर खूश होऊन त्यांना सुपने परिसरात जमिनी इनाम दिल्याची नोंद आढळते. त्यांचे मूळ आडनाव 'जाधव' होते. परंतु, महाराजांनी दिलेल्या 'नाईक' (म्हणजेच प्रमुख / लीडर) या पदवीमुळे त्यांचे घराणे पुढे 'नाईक जाधव' म्हणून ओळखू लागले. सुपने गावात आमची भेट बहिर्जी यांचे वंशज दादाराम नाईक जाधव आणि त्यांचे चिरंजीव आबासाहेब यांच्याशी झाली. बहिर्जी नाईक यांच्या १२व्या आणि १३व्या पिढीतील हे वारसदार. एवढ्या मोठ्या महान योद्ध्याचे वंशज असूनही, हे घराणे बरीच वर्षे प्रसिद्धीपासून दूर होते. एका साध्या, पण ऐतिहासिक पार्श्वभूमी असलेल्या घरात आमचे स्वागत झाले. दादारामजींच्या चेहऱ्यावरील वृद्धत्वाच्या खुणांमध्ये एक वेगळीच चमक होती, जी त्यांच्या बोलण्यात जाणवली. ती होती आपल्या पूर्वजांच्या पराक्रमाची! बहिर्जी नाईक यांच्या ऐतिहासिक स्मृती आणि घराण्याची माहिती जतन करण्याचे काम हे कुटुंब स्वतःच्या पातळीवर करत आहे. प्रा. गोनबरे यांनी त्यांच्याशी शाहिरी आणि मौखिक परंपरेच्या संदर्भातून संवाद सुरू केला. अरुण इंगवले यांनी त्यांच्याकडे असलेल्या वंशावळीचे आवर्जून निरीक्षण केले. दादारामजींनी सांगितले की, ‘इतिहास पुस्तकात जेवढा आहे, त्यापेक्षा कितीतरी पटीने तो आमच्या दडलेल्या आठवणींमध्ये आणि पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या गोष्टींमध्ये आहे.’ आबासाहेब यांनी आजच्या तरुण पिढीला या इतिहासाचे महत्त्व कसे पटवून द्यावे, याबद्दल भूमिका मांडली.

 

इतिहासकारांच्या मते, सांगली जिल्ह्यातील 'भूपाळगड' किल्ल्यावर बहिर्जी ‘नाईक’ यांना वीरमरण आले. तिथल्या कड्यावर त्यांची समाधी आहे. २५ ऑगस्ट हा दिवस 'नरवीर बहिर्जी नाईक शौर्य दिन' म्हणून साजरा केला जातो. याच दिवशी बहिर्जी नाईक यांना बाणूरगड (भूपाळगड) येथे वीरमरण आले होते. या ऐतिहासिक घटनेची स्मृती म्हणून दरवर्षी २५ ऑगस्ट हा दिवस शिवप्रेमी, इतिहास अभ्यासक आणि त्यांचे वंशज यांच्याकडून 'बहिर्जी नाईक शौर्य दिन' म्हणून बाणूरगडावर साजरा केला जातो. बाणूरगड गावापासून ते किल्ल्यावरील बहिर्जी नाईक यांच्या समाधी स्थळापर्यंत 'शौर्य पालखी सोहळा' काढला जातो. यामध्ये ढोल-ताशांच्या गजरात आणि भगवे ध्वज घेऊन हजारो शिवप्रेमी सहभागी होतात. गडावरील त्यांच्या मूळ समाधी स्थळावर या दिवशी महाआरती, शस्त्रपूजन आणि पोवाड्यांचे सादरीकरण केले जाते. यांची माहिती जाधव यांनी दिली. बहिर्जी यांचे वंशज दादाराम नाईक जाधव आणि आबासाहेब नाईक जाधव हे या शौर्य दिनाचे मुख्य मानकरी असतात. दरवर्षी २५ ऑगस्टला हे कुटुंबीय बाणूरगडावर जातात. बहिर्जींच्या नावाने 'गुप्तहेर संग्रहालय' सुरू करण्यासाठी ही मंडळी वंशज प्रयत्नशील आहेत. जेणेकरून तिथे येणाऱ्या पर्यटकांना शिवकालीन सांकेतिक भाषा आणि वेशांतराच्या पद्धती समजून घेता येतील. ज्यांच्या अफाट बुद्धिमत्तेने, वेशांतराच्या कलेने आणि अचूक माहितीने स्वराज्याला अनेक संकटांतून तारले, त्या महापुरुषाच्या रक्ताच्या वारसदारांसोबतचा संवाद इतिहास जिवंत करणारा. त्यांच्या डोळ्यांत आपल्या पूर्वजांबद्दलचा अभिमान आणि स्वराज्याप्रतीची कृतज्ञता स्पष्ट दिसत होती. ही भेट केवळ औपचारिक न राहता, एक भावनिक संवाद बनली. इतिहासाच्या पानांमध्ये दडलेल्या या शौर्याला प्रत्यक्ष स्पर्श करण्याचा तो क्षण मनाच्या कोपऱ्यात कायमचा कोरला गेला.

 

सुपने गावातील समृद्ध संवाद संपवून आम्ही 'तळबीड'ला आलो. तळबीड हे नाव घेताच डोळ्यांसमोर उभे राहतात स्वराज्याचे सरसेनापती हंबीरराव मोहिते. हंबीरराव मोहिते म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराज आणि छत्रपती संभाजी महाराज या दोन्ही कालखंडात स्वराज्याचे ‘सरसेनापती’पद भूषवणारे पराक्रमी योद्धा. तळबीडला हंबीरराव मोहिते यांचे भव्य स्मारक असून, त्याचे व्यवस्थापन मोहिते कुटुंब आणि स्थानिक ग्रामस्थ पाहतात. गावात प्रवेश करतानाच एक वेगळीच ऊर्जा जाणवली. येथील ऐतिहासिक स्मारकाची पाहणी करताना अंगात वीरश्री संचारली. ज्या मोहिते घराण्याने स्वराज्यासाठी रक्ताचे पाणी केले, त्यांच्या पराक्रमाच्या कथा तळबीडच्या मातीतून आजही ऐकू येतात असे वाटत होते. स्मारकासमोर उभे राहून जेव्हा आम्ही त्या काळाचा विचार केला, तेव्हा डोळ्यांसमोर घोड्यांच्या टापांचे आवाज, तलवारींची खणखणाट आणि "हर हर महादेव"ची गर्जना घुमल्यासारखा भास झाला. तळबीडमधील प्रत्येक दगड आणि मातीचा कण स्वराज्याच्या त्या जाज्वल्य कालखंडाची साक्ष देत उभा आहे.  महाराजांच्या मावळ्यांच्या साऱ्या शूर घराण्यांनी केवळ युद्धे केली नाहीत, तर संस्कृती आणि रयतेचे रक्षणही केले.

मोहिते घराण्यातील वंशज जयाजी (बाबा) मोहिते भेट घेतली. जयाजी हे मराठा साम्राज्याचा अस्सल आणि मौखिक इतिहास जपणारे इतिहासाचा अभ्यास असलेले विलक्षण व्यक्तिमत्त्वाचे तटस्थ अभ्यासक. त्यांना तळबीडच्या समाधीजवळ भेटण्याचा आणि गप्पा मारण्याचा योग आला. त्यांनी आम्हाला तळबीडच्या मूळ जहागिरीचा आणि सरसेनापती हंबीरराव मोहिते (हंसाजी मोहिते) यांच्या लष्करी योगदानाचा इतिहास सांगितला. हंबीरराव हे केवळ छत्रपती शिवाजी महाराजांचे सरसेनापती नव्हते, तर स्वराज्याचे रक्षण करण्यासाठी त्यांनी छत्रपती संभाजी महाराजांच्या काळातही अभूतपूर्व लढाया केल्या. तळबीड हा मोहिते घराण्याचा मुख्य तळ होता. आजच्या पुस्तकांमध्ये आणि चित्रपटांमध्ये दाखवला जाणारा इतिहास आणि घडलेला खरा इतिहास यातील तफावत त्यांनी परखडपणे मांडली. ऐतिहासिक पुराव्यांचा अभाव आणि कल्पकतेचा अतिरेक यामुळे इतिहासाची मोडतोड होत असल्याची खंत त्यांनी व्यक्त केली. त्यांच्या मते, वारसांनी जपलेल्या दंतकथा आणि अस्सल कागदपत्रांचा मेळ घालूनच इतिहास समजून घेतला पाहिजे. तळबीड परिसरातील किल्ले आणि त्यांची भौगोलिक रचना यावर त्यांच्याशी सखोल चर्चा झाली. आजकाल ऐतिहासिक चित्रपट, मालिका किंवा कादंबऱ्यांमधून जो काल्पनिक इतिहास दाखवला जातो, त्याला जयाजी मोहितेंचा विरोध आहे. मूळ इतिहासाची होणारी मोडतोड थांबवून भावी पिढीसमोर पुराव्यांवर आधारित खरा इतिहास जावा, यासाठी ते नेहमी आग्रही असतात आणि तळबीडला येणाऱ्या शिवप्रेमींना याबद्दल जागृत करतात, हे लक्षात आले. त्यांनी सांगितलेल्या इतिहासातील काही अप्रकाशित गोष्टींनी आमचे डोळे विस्फारले. तळबीड हे गाव स्वराज्य निर्मितीमध्ये दोन प्रमुख आहुती देणारे गाव आहे. पहिले सरसेनापती हंबीरराव मोहिते आणि दुसऱ्या त्यांच्या कन्या रणरागिणी महाराणी ताराबाई. तळबीड येथील हंबीरराव मोहितेंच्या मूळ समाधीस्थळाची निगा राखणे, तेथे येणाऱ्या दुर्गप्रेमींना आणि इतिहास संशोधकांना अचूक माहिती देऊन त्यांचे आदरातिथ्य करणे हे काम जयाजी मोहिते तळमळीने करतात. या संवादात प्रा. गोनबरे यांनी तळबीडच्या शाहिरी परंपरेतील धाग्यांचा वेध घेतला, तर अरुण दादांनी आपल्या संदर्भांतून या भूमीच्या शौर्याला शब्दरूप दिले.

तळबीडचा निरोप घेऊन दुपारनंतर आम्ही परतीच्या प्रवासाला लागलो. पण हा परतीचा प्रवास सरळ नव्हता, तर तो अधिक दुर्गम आणि ऐतिहासिक स्थळांना स्पर्श करणारा होता. आम्ही 'तारळे' या गावी आलो. तारळे हे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जावई राजे महाडिक यांचे ऐतिहासिक गाव. येथील महाडिकांच्या भव्य वाड्याला भेट देणे हा या प्रवासातील सर्वात मोठा भावनिक आणि ऐतिहासिक ठेवा होता. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याचे पाय रोवताना अनेक बलाढ्य घराण्यांशी रोटी-बेटी व्यवहार करून त्यांना स्वराज्याच्या प्रवाहात सामील करून घेतले होते. तारळेचा वाडा इतिहासात याच कौटुंबिक आणि राजकीय संबंधांचा साक्षीदार राहिलेला आहे. तारळेला पोहोचलो तेव्हा वाड्याचे अवशेष आणि जुन्या भिंती पावसाच्या पाण्यात न्हाऊन निघत होत्या. या वाड्याच्या विटा विटांमध्ये इतिहास दडलेला आहे. न बोलणाऱ्या पण इतिहास जिवंत ठेवणाऱ्या वाड्याच्या भिंतींचे आणि वास्तुकलेचे निरीक्षण केले. काळाच्या ओघात अनेक गोष्टी बदलल्या असल्या, तरी त्या वाड्याचे वैभव, त्याचे प्रचंड दरवाजे, खांब आणि तिथली वास्तुकला आजही त्या काळातील ऐश्वर्याची आणि राजघराण्याशी असलेल्या संदर्भांची साक्ष देत होती. त्या जुन्या वास्तूच्या आवारात फिरताना, तिथे एकेकाळी छत्रपतींच्या कन्या आणि महाडिक घराण्यातील वीरांचा वावर होता, या विचारानेच मन नतमस्तक झाले. या वाड्याकडे पाहताना जाणवले, ‘अशा अनेक वाड्यात पूर्वी पालख्या, हत्ती, घोडे आणि सैनिकांची वर्दळ असायची, तिथे आज शांतता आहे. परंतु, त्या शांततेत एक वेगळा गौरवशाली इतिहास दडलेला आहे. तो अभ्यासायला मनामनात इतिहास हवा!’

तारळेहून आमचा प्रवास 'सडा वाघापूर' मार्गे 'पाटण'च्या दिशेने सुरू झाला. हा मार्ग म्हणजे निसर्गाचा एक अद्भूत चमत्कार आहे. सडा वाघापूर हा पठारी भाग असून, पावसाळ्यात तिथे संपूर्ण धुक्याची चादर पसरलेली असते, आजही होती. सडा वाघापूरचा विस्तीर्ण पठारी प्रदेश, तिथली शांतता आणि चहुबाजूंनी पसरलेली हिरवळ पाहून मन प्रसन्न झाले. पवनचक्क्यांचे प्रचंड मोठे पंखे धुक्यातून हळूच बाहेर पडताना दिसत होते. एका बाजूला अथांग दऱ्या आणि दुसऱ्या बाजूला कोसळणारा पाऊस. त्या उंच पठारावरून दिसणारा आसमंत मनाला एका वेगळ्याच शांततेचा अनुभव देऊन गेला. इतिहासाच्या गर्दीतून निसर्गाच्या या निवांत कुशीत येणे हा मनाला सुखावणारा अनुभव होता. प्रा. गोनबरे, अरुण(दादा) आणि आमची गाडीत चाललेली चर्चा केवळ इतिहासापुरती नव्हती. शिवकाळातील मावळ्यांचे भौगोलिक ज्ञान किती अफाट असावे? यावर आम्ही विचार करत होतो. अशा दुर्गम आणि पावसाळी वातावरणात मावळे शेकडो किलोमीटरचे अंतर रात्रीतून कसे पार करत असतील? याची कल्पना करूनच आम्ही अवाक झालो. सडा वाघापूरचे पठार ओलांडून पाटणला उतरायला सुरुवात केली की दोन्ही बाजूला खोल दरी आणि उताराचा रस्ता पाहायला मिळतो. स्थानिक लोक या रस्त्याला ‘हत्तीची सोंड’ म्हणतात. या सड्यावरून खाली उतरताना पाटण तालुक्याचे विहंगम दृश्य दिसत होते. कोयना नदीचा परिसर आणि सह्याद्रीच्या पर्वतरांगा पावसाळ्यातील त्या सायंकाळी अधिकच गडद हिरव्या झालेल्या होत्या. चिपळूणच्या डीबीजे कनिष्ठ महाविद्यालयात पर्यावरणशास्त्र शिकविणारे प्रा. अरुण जाधव आपल्या मेंढोशी गावी लावणीसाठी आलेले. त्यांनी गाडीतील आम्हा परिचितांना अचूक हेरून फोन केल्याने आमची सायंकाळ अधिक संस्मरणीय झाली. त्या थोड्याश्या वेळेतही सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांच्या कुशीत वसलेले, भौगोलिक परिस्थितीमुळे आपली आव्हाने सांभाळणारे, एक वैशिष्ट्यपूर्ण ग्रामीण आणि डोंगराळ गाव समजून घेता आले.

चिपळूण ते सडा वाघापूर व्हाया सुपने, तळबीड आणि तारळे हा प्रवास एका सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि नैसर्गिक संचिताचा शोध ठरला. बहिर्जी नाईक यांच्या चातुर्याचे स्मरण, मोहिते घराण्याच्या तलवारीचे पाणी आणि राजे महाडिक यांच्या वाड्यातील राजेशाही वैभव या सर्वांनी मनावर एक अमिट पाऊलखूण सोडली. या साऱ्या ऐतिहासिक वारशाचे उपेक्षितपण लक्षात आलं. पुस्तकी इतिहास वाचणं सोपं पण ज्यांनी तो इतिहास घडवला, त्यांच्या वंशजांच्या डोळ्यांतील भाव वाचणं अधिक महत्त्वाचं! सह्याद्रीच्या दऱ्याखोऱ्यांत आजही श्रीशिवरायांचा विचार आणि त्यांच्या मावळ्यांचा वारसा जिवंत आहे. हा वारसा पुढच्या पिढीपर्यंत शुद्ध स्वरूपात पोहोचायला हवा. शासनाने किंवा समाजाने या घराण्यांची योग्य दखल घेणे अजूनही गरजेचे आहे, हे जाणवलं. आम्ही पाटणला पोहोचलो, तेव्हा काळोख झालेला. संपूर्ण दिवस पावसात धावपळ करून काहीसा थकवा आलेला खरा, पण मन एका वेगळ्याच समाधानाने आणि आनंदाने भरून गेलेले. आम्ही आज इतिहासाची अनेक पाने प्रत्यक्ष जगलो होतो.

 

धीरज वाटेकर

मो. ९८६०३६०९४८

मनभावन श्रावण !

मागच्या जुलै महिन्याच्या पहिल्या आठवड्यात कोकणसह महाराष्ट्रात अतिवृष्टी सुरु असताना कामानिमित्त इंदोरला (मध्यप्रदेश) गेलेलो. नेहमीप्रमाणे ‘अचानक’ योगावर उज्जैन येथील जगातील एकमेव दक्षिणमुखी पवित्र ज्योतिर्लिंग श्रीमहाकालेश्वर आणि माता नर्मदेसह श्रीओंकारेश्वर या दोन्ही ज्योतिर्लिंगांची दर्शनं घेता आली. 

विशेष म्हणजे यावेळी उज्जैन प्रवासात आम्ही शिप्रा, गंडकी आणि सरस्वती नदीच्या त्रिवेणी संगम घाटावर स्थित, श्रीशनी देवाचे तपश्चर्या स्थान आणि शनीदेव शिवलिंग (पिंडी) रूपात विराजमान असलेल्या भारतातील एकमेव नवग्रह शनि मंदिरात दर्शन घेतले. दोनेक हजार वर्षांपूर्वी उज्जैनचे महान सम्राट राजा विक्रमादित्य यांनी स्थापन केलेले हे नवग्रह शनीमंदिर. मंदिरात अभिषेक केला. राजा विक्रमादित्याने त्याच्यावर असलेली शनीची साडेसाती संपल्यानंतर आणि शनी महाराज प्रसन्न झाल्यानंतर या मंदिराची स्थापना केली होती. त्यांनी येथे नवग्रहांची स्थापना शिवलिंग रूपात केली. या मंदिराच्या स्थापनेनंतरच राजा विक्रमादित्याने जगप्रसिद्ध 'विक्रम संवत' (हिंदू पंचांग/कॅलेंडर) सुरू केले. असेही मानले जाते की प्राचीन काळात स्वतः शनी देवानी या ठिकाणी कठोर तपश्चर्या केली होती. आवर्जून भेट द्यावी असे हे रम्य ठिकाण आहे. उज्जैनच्या श्री हरसिद्धी माता मंदिराच्या छतावर आतील बाजूस कोरलेले 'श्री यंत्र' वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. मंदिराच्या प्रांगणात सुमारे ५१ फूट उंच असलेले दोन अवाढव्य दीपस्तंभ आहेत जे संपूर्ण जगात प्रसिद्ध आहेत. 

खरंतर मध्यप्रदेशात कारने आलोय तर यावेळी किमान नर्मदामैय्या दर्शन जमवूया, असं मनात होतं. तसा जाता येताच्या प्रवासात खळघाट मिळणारच होता. पण सायंकाळी सूर्यास्ताला 'संरक्षक देव' श्रीकालभैरव यांचे दर्शन घेऊन उज्जैन सोडताना ओंकारेश्वर ठरलं नि थोडी वाट वाकडी करून रात्री बारा वाजता तिथे पोहोचलोहि! या रस्त्यात आम्ही, कोकणचे स्वामी भगवान परशुराम यांची मुख्य जन्मभूमी जानापाव कुटी (Janapav Kuti)चे बोर्ड पाहिले. जाणं शक्यच नव्हतं. पुन्हा केव्हातरी! आता नर्मदामैय्यासह यमुनेचं संगम दर्शन ठरलेलं. नर्मदा नदीच्या 'ॐ' आकाराच्या मांधाता बेटावर वसलेले ओंकारेश्वर हे भगवान शंकराच्या १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी एक प्रमुख पवित्र तीर्थक्षेत्र. सकाळी सकाळी नर्मदा घाटावर पोहोचलो. बोटीने 'ॐ' आकाराच्या बेटाला अर्ध प्रदक्षिणा केली. त्रिवेणी संगम अनुभवला. या बेटाला प्रदक्षिणा मारणे अत्यंत पवित्र व धार्मिक मानले जाते. सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे माता नर्मदेच्या जलाने ओंकारेश्वर शिवलिंगावर मंत्रोच्चारासह अभिषेक करता आला. शब्दात काय वर्णावं, अफाट आनंदाचा क्षण होता तो!

परतीच्या प्रवासात विचार करू लागलो, कारने फिरताना इंदोर शहरातील अपवाद वगळता संपूर्ण प्रवासात हायवेवर एकाही ठिकाणी एकाही पोलिस आदींनी अडवलं नाही हे आठवलं. खरं सांगायचं तर आम्हाला महामार्गावर, अगदी टोल नाक्यासह कोठेही पोलिस दिसले नाहीत. हे पाहून माझ्या डोळ्यासमोर एकदम कोकणसह महाराष्ट्रातील महामार्गांवरील चित्र उभं राहिलं, असो!

धीरज वाटेकर

व्हावी ‘जबाबदार आणि सुरक्षित पावसाळी पर्यटना’ची पहाट

अतिवृष्टी आणि दरडी कोसळण्याच्या वाढत्या घटनांच्या पार्श्वभूमीवर शासनाने यावर्षी (२०२६) कोकणातील रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, ठाणे, पालघर जिल्ह्यातील अनेक घाटरस्ते आणि धबधब्यांवर जाण्यासाठी बंदी घातली आहे. यामुळे कोकणच्या पावसाळी पर्यटनाला बंदीचे ग्रहण लागल्याचे बोलले जात असले तरी यातून जबाबदार आणि सुरक्षित पर्यटनाची नवी, सकारात्मक पहाट उजाडण्याची आशा आहे. या पार्श्वभूमीवर काल, रविवारी सुट्टीचे औचित्य साधून, प्रशासनाने घातलेली बंदी आणि पोलीस बंदोबस्त झुगारुन रायगड जिल्ह्यातील माणगाव तालुक्यातील प्रसिद्ध परंतु अतिशय धोकादायक देवकुंड धबधब्यात पावसाळी पर्यटनासाठी गेलेल्या पुण्यातील दोन पर्यटकांचा पाण्यात बुडून मृत्यू झाला. खरंतर कोकणात सध्या घालण्यात आलेली पावसाळी पर्यटन स्थळांवरील बंदी ही केवळ एक तात्पुरती सुरक्षा उपाययोजना असणार आहे. सवतसडा (चिपळूण), सवतकडा (राजापूर), आंबोली, सावडाव, नापणे, अशा अनेक ठिकाणी अटी आणि शर्थीसह पर्यटनाला परवानगी देण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणात ‘जबाबदार आणि सुरक्षित पावसाळी पर्यटना’ची नवी पहाट व्हावी यासाठी स्थानिकांसह मान्सूनप्रेमी पर्यटकांनीही गांभीर्याने पाहाण्याची आवश्यकता आहे.

अलिकडेच पुण्यातून १७ जणांचा एक गट पावसाळी पर्यटनाचा आनंद घेण्यासाठी देवकुंड धबधबा परिसरात आला होता. दुपारच्या सुमारास हे पर्यटक धबधब्याच्या मुख्य प्रवाहात उतरले. मात्र, पावसाळ्यातील पाण्याच्या प्रचंड वेगाचा आणि खोलीचा अंदाज न आल्याने, या गटातील दोघे जण पाण्याच्या तीव्र प्रवाहात वाहून गेले. सुरक्षेचा उपाय म्हणून प्रशासनाने देवकुंड धबधबा, ताम्हिणी घाट आणि 'सिक्रेट पॉइंट' या संपूर्ण परिसरात पावसाळी पर्यटनास कडक बंदी घातलेली असतानाही, पर्यटकांनी नियमांचे उल्लंघन करून जीव धोक्यात घातल्याचे या घटनेवरून पुन्हा एकदा सिद्ध झाले. दरवर्षी जुलै महिन्यात कोकणची भूमी हिरव्यागार शालूने नटून पर्यटकांना साद घालत असते. परंतु, जुलै २०२६च्या सुरुवातीलाच हवामान विभागाने (IMD) दिलेल्या अतिवृष्टीच्या इशाऱ्यांमुळे, वाढत्या अपघातांमुळे आणि गावोगावी कोसळणाऱ्या दरडींमुळे कोकणातील पावसाळी पर्यटन क्षेत्राला काहीसे 'निर्बंधांचे ग्रहण' लागल्याचे चित्र निर्माण झाले आहे. मात्र, याकडे पूर्णपणे नकारात्मक दृष्टीने न पाहता 'सुरक्षित आणि शाश्वत पर्यटन' अशी सकारात्मक दृष्टी ठेवून काम होण्याची आवश्यकता आहे. अनेक ठिकाणी स्थानिक प्रशासन, पोलीस यंत्रणा आणि ग्रामपंचायती मिळून पर्यटकांना सुरक्षित अंतरावरून निसर्गाचा आनंद घेण्याची संधी देत आहेत. पर्यटन संपूर्णपणे बंद करण्याऐवजी अतिधोकादायक ठिकाणे बंद आहेत. अन्य ठिकाणी कडक वॉच ठेवला जात आहे. सुरक्षित ठिकाणी पर्यटकांसाठी नव्या सुविधा निर्माण केल्या जात आहेत.

कोकणात प्रवेश करण्यासाठी पश्चिम घाटातील (सह्याद्री) घाटरस्ते हे पर्यटनाचा मुख्य भाग आहेत. परंतु, मुसळधार पावसामुळे हे घाटरस्ते सध्या संवेदनशील बनले आहेत. रत्नागिरी जिल्ह्यातील खेड तालुक्यात असणारा आणि पावसाळी पर्यटनासाठी अत्यंत लोकप्रिय असलेला रघुवीर घाट ९ जुलै ते १० ऑगस्ट २०२६ या कालावधीत पर्यटकांसाठी पूर्णपणे बंद करण्यात आला आहे. मुसळधार पावसामुळे रस्त्याची कडा खचल्याने आणि दरड कोसळण्याचा तीव्र धोका असल्याने शासनाने हा प्रतिबंधात्मक आदेश दिला आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील प्रसिद्ध आंबोली घाटात मुख्य धबधब्याजवळ नुकतीच एक किरकोळ दरड कोसळली होती, मात्र महामार्ग पोलीस आणि स्थानिक मदत पथकाने युद्धपातळीवर दगड हटवून वाहतूक पूर्ववत सुरू केली. सुट्टीच्या दिवशी तिथेही होणारी वाहनांची गर्दी प्रचंड आहे. ताम्हिणी घाटातील बससेवा बंद आहे. यामुळे एस.टी.चे दैनंदिन सुमारे ६०-७० लाखांचे नुकसान होत आहे. खरंतर पावसाळ्यातील निसर्गाचा आनंद घेण्याची पर्यटकांची इच्छा बंदी घालून थांबवता येईल असे नाही. त्यापेक्षा सुरक्षित आणि नियोजित सुविधा उपलब्ध करून देणे आवश्यक आहे. नियंत्रित प्रवेश क्षमता, प्रशिक्षित मार्गदर्शक, सुरक्षित दर्शन मंच, ट्रेकिंग मार्ग, सीसीटीव्ही देखरेख, बचाव पथके, आपत्कालीन सुविधा, पर्यावरण जनजागृती असे प्रयत्न करायला हवेत. यातून पर्यटकांना सुरक्षित अनुभव, जैवविविधता संवर्धन आणि स्थानिक युवकांसाठी रोजगाराच्या नव्या संधी उपलब्ध होतील, असे वाटते.

 

रत्नागिरी जिल्ह्यात सध्या पावसाचा जोर आहे. सुरक्षेचा उपाय म्हणून पानवल धबधबा, निवळी धबधबा, भाट्ये बीच, आरेवारे आणि गणपतीपुळे समुद्रकिनारा या ठिकाणी प्रशासनाने पुढील आदेशापर्यंत पर्यटकांना प्रवेशबंदी लागू केली आहे. मात्र, पर्यटकांचे मुख्य आकर्षण असलेला चिपळूणमधील सवतसडा धबधबा प्रशासनाने योग्य त्या सुरक्षा अटींसह सुरू ठेवला आहे. राजापूरच्या मौजे चुनाकोळवण येथील प्रसिद्ध सवतकडा धबधबाही सुरु आहे. तेथे अंबिकेश्वर प्रतिष्ठानच्या कार्यकर्त्यांनी श्रमदान करून धबधब्याकडे जाणारी पायवाट रुंद करणे, बांबूचे रेलिंग उभारणे अशी पर्यटकांच्या सुरक्षेची कामे केली आहेत. सवतसडा धबधबा (चिपळूण) कोसळत आहे. मुंबई-गोवा महामार्गावरून हा धबधबा सुरक्षित अंतरावरून पाहता येतो. मात्र पाण्याच्या मुख्य प्रवाहात जाण्यास बंदी आहे. सह्याद्रीच्या कड्यावरून कोसळणारा मार्लेश्वर धबधबा (संगमेश्वर) धबधबा पूर्ण क्षमतेने सुरू आहे. मुख्य गुहेकडे जाणाऱ्या मार्गावर पाण्याचा जोर वाढल्यास तात्पुरती रोख लावली जात आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात प्रशासनाने स्थानिक ग्रामपंचायतींच्या मदतीने धबधब्यांवर चांगल्या सुविधा दिल्या आहेत, त्यामुळे येथे सुरक्षित पर्यटन सुरू आहे.

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वैभववाडी तालुक्यातील नापणे धबधबा आणि तेथे उभारण्यात आलेला महाराष्ट्रातील पहिला ग्लास ब्रिज (काचेचा पूल) पर्यटकांसाठी प्रमुख आकर्षण ठरत आहे. धबधब्याच्या फेसाळत्या प्रवाहावरून काचेच्या पुलावर चालण्याचा हा सुरक्षित थरार अनुभवण्यासाठी पर्यटक गर्दी करत आहेत. कणकवली जवळचा सावडाव धबधबा हा या हंगामातील सर्वात सुरक्षित धबधबा ठरला आहे. येथे ग्रामपंचायतीने पर्यटकांसाठी लोखंडी रॅम्प, पायऱ्या, उत्तम रस्ते आणि प्रसाधनगृहांची उत्तम सोय केली आहे. ज्यामुळे स्थानिकांना मोठा रोजगार मिळत आहे. आंबोली मुख्य धबधबा पूर्ण क्षमतेने वाहत आहे. घाटात दाट धुके असल्याने केवळ दिवसाच्या वेळी येथे पर्यटकांना थांबण्याची परवानगी दिली जात आहे. हुल्लडबाजी करणाऱ्यांवर महामार्ग पोलिसांचा कडक वॉच आहे. दहिबावचा मायनी धबधबा पर्यटकांना साद घालतो आहे. संभाव्य सागरी धोके लक्षात घेता महाराष्ट्र सागरी मंडळाने कोकणातील किनारपट्टीवरील सर्व प्रकारच्या व्यावसायिक जलक्रीडा आणि बोटिंगवर ३१ ऑगस्ट २०२६ पर्यंत पूर्णपणे बंदी घातली आहे. पर्यटकांना समुद्रकिनाऱ्यांवर फिरण्याची परवानगी असली तरी खोल पाण्यात जाण्यास सक्त मनाई करण्यात आली आहे.

 

उत्तर कोकणातील रायगड जिल्हा हा ट्रेकर्स आणि पावसाळी पर्यटकांचे आवडते ठिकाण आहे. मात्र, जुलै महिन्यातील अतिवृष्टीमुळे उद्भवलेली परिस्थिती पाहता रायगड जिल्हा प्रशासनाने अत्यंत कडक पावले उचलली आहेत. माणगाव तालुक्यातील जगप्रसिद्ध देवकुंड धबधबा, ताम्हिणी घाट, कुंभे धबधबा आणि सिक्रेट पॉईंट या चार प्रमुख ठिकाणी अपघात टाळण्यासाठी प्रशासनाने थेट ३० सप्टेंबर २०२६ पर्यंत पर्यटकांना प्रवेशबंदी लागू केली आहे. या पर्यटन स्थळांच्या १ किलोमीटर परिसरामध्ये हुल्लडबाजी करणे, धोकादायक सेल्फी काढणे, पाण्यात उतरणे आणि मद्यपान करणे यावर पूर्णपणे कायद्याने बंदी घालण्यात आली आहे. जुलैच्या पहिल्या आठवड्यात झालेल्या अतिवृष्टीमुळे आणि महादरवाजा परिसरात दरड कोसळल्यामुळे पर्यटकांच्या सुरक्षेसाठी किल्ले रायगडाचा चित्तदरवाजा आणि नाणेदरवाजा पायरी मार्ग तात्पुरता बंद करण्यात आला होता. सध्या गडावर जाण्यासाठी उपलब्ध असणाऱ्या सुविधांची तपासणी करूनच पर्यटकांना मर्यादित स्वरूपात परवानगी दिली जात आहे. रायगड जिल्हा प्रशासनाने अपघात टाळण्यासाठी जिल्ह्यातील गाडेश्वर धरण, वारदोली धबधबा, मोरबे धरण, कुंडी नदीपात्र, धरनोळी नदीपात्र, चिंध्रण, शांतिवन नदीपात्र, माची प्रबळ आदी मुख्य धबधब्यांच्या १ किलोमीटर परिसरात ३० सप्टेंबर २०२६ पर्यंत पर्यटकांना जाण्यास पूर्णपणे बंदी घातली आहे. अनेक ठिकाणी जनजागृतीसाठी फलक लावण्यात आलेले आहेत. तर बंदी न घालता ठराविक निर्बंध घालण्याची मागणी पर्यटन व्यावसायिकांकडून होत आहे. 

जुलैच्या पहिल्या आठवड्यात रायगड जिल्ह्यात पाच दिवसात सरासरी १२०० मिमी पाऊस पडल्याने जिल्ह्यातील जवळपास धबधबे प्रवाहित झाले आहेत. नुकतीच रायगडच्या झेनिथ धबधब्यावर अचानक पाण्याचा प्रवाह वाढल्यामुळे सुमारे १०० पर्यटक अडकल्याची घटना घडली होती. यावेळी विहारी आणि ठाकूरवाडी येथील स्थानिक ग्रामस्थांनी जीवाची बाजी लावून दोरखंडाच्या साहाय्याने या सर्व पर्यटकांना सुरक्षित बाहेर काढले. या घटनेनंतर प्रशासनाने स्थानिक तरुणांची 'आपत्ती व्यवस्थापन रक्षक' म्हणून नेमणूक केली असून, त्यांच्या माध्यमातून पर्यटकांना मार्गदर्शन केले जात आहे. मुरुड-जंजिरा नजीकचे खरआंबोळी, गारंबी, चिचघर, नागशेठ धबधबे प्रवाहित झाले आहेत. पांडवकडा धबधबा नवी मुंबई परिसरातील सर्वाधिक लोकप्रिय आहे. जुलैच्या पहिल्या आठवड्यात धबधब्यावर दोन तरुणांचा बुडून मृत्यू झाल्याने तेथे जाण्यास मज्जाव करण्यात आला आहे. २०१४ मध्ये पांडवकडा परिसरात पर्यावरण प्रकल्प सुरु होणार होता. संरक्षक भिंत, तिकीट खिडकी, कपडे बदलण्याच्या खोल्या यांचे काम सुरु झाले होते. मात्र हा प्रकल्प अर्धवट थांबला हे पर्यटनासाठी मारक आहे.

 

मुंबईच्या वेशीवर असलेल्या ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यात विकेंडला लाखो चाकरमानी पावसाळी पर्यटनाचा आनंद घेण्यासाठी बाहेर पडतात. या दोन्ही जिल्ह्यांमध्ये निसर्ग सौंदर्य बहरले असून, प्रशासनाने पर्यटकांच्या सोयीसाठी आणि सुरक्षेसाठी विशेष नियमावली तयार केली आहे. ठाणे जिल्ह्यातील मालशेज घाट, टिटवाळा जवळील परिसर आणि शहापूर तालुक्यातील धबधबे सध्या पर्यटकांनी गजबजले आहेत. मात्र, घाटातील दाट धुके आणि दरडींचा धोका लक्षात घेऊन वाहतूक पोलिसांनी रात्रीची वाहतूक मर्यादित केली आहे. मुख्य धबधब्यांच्या ठिकाणी बॅरिकेड्स लावण्यात आले असून, पर्यटकांना सुरक्षित अंतरावरूनच निसर्गाचा आनंद घेता येत आहे. कोंडेश्वर आणि भगीरथ धबधबा (बदलापूर / वांगणी) येथे दुर्घटना टाळण्यासाठी ठाणे ग्रामीण पोलिसांनी प्रवेशबंदी लागू केली आहे. धबधब्याकडे जाणाऱ्या रस्त्यांवर बॅरिकेड्स लावण्यात आले आहेत. पालघर जिल्ह्यातील जव्हार, मोखाडा, डहाणू आणि तलासरी भागाला सध्या हवामान विभागाने 'अलर्ट' जारी केला आहे. येथे समाधानकारक पाऊस झाल्यामुळे जव्हारचे दाभोसा आणि काळमांडवी धबधबे ओसंडून वाहत आहेत. पालघर जिल्हा प्रशासनाने धबधब्यांच्या परिसरात सुरक्षा रक्षक तैनात केले आहेत. स्थानिक आदिवासी बांधवांना पर्यटन मार्गदर्शक म्हणून काम करण्याची संधी मिळाल्यामुळे या बंदीच्या वातावरणातही ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला सकारात्मक गती मिळण्याची आशा आहे. दाभोसा आणि काळमांडवी धबधबा (जव्हार, पालघर) स्थानिक आदिवासी गाईड्सच्या मदतीने पर्यटकांना दूरवरून निसर्ग पाहण्याची परवानगी आहे. चिंचोटी धबधबा (वसई) अतिशय धोकादायक बनल्यामुळे ट्रेकर्स आणि पर्यटकांसाठी पूर्णपणे बंद करण्यात आला आहे.

 

कोकणातील अनेक पावसाळी पर्यटनस्थळी सध्या धबधब्यांच्या कड्यावर किंवा पाण्याच्या प्रवाहाच्या मध्यभागी उभे राहून सेल्फी घेण्यास कायदेशीर गुन्हा घोषित करण्यात आले आहे. धबधब्यांच्या परिसरात दारू पिणे, काचेच्या बाटल्या टाकणे किंवा डीजे वाजवणे यावर कडक निर्बंध आहेत. संध्याकाळी उशीरा व रात्री कोणत्याही धबधब्याच्या परिसरात पर्यटकांना थांबण्याची परवानगी नाही. कोकणातील पावसाळी पर्यटनावर असणारे निर्बंध हे पर्यटकांच्या आनंदावर विरजण घालण्यासाठी नसून, त्यांचा प्रवास अधिक सुरक्षित करण्यासाठी असल्याचे प्रशासन सांगत आहे. याही स्थितीत रत्नागिरीचा सवतसडा, सिंधुदुर्गचा सावडाव, पालघरमधील जव्हारचा आदी विविध ठिकाणाचा परिसर पर्यटकांचे स्वागत करण्यासाठी सज्ज आहे. शनिवार-रविवार आणि सुट्ट्यांच्या काळात कोकणात अनेक पावसाळी पर्यटन स्थळांवर गर्दीचे उच्चांक मोडले जातात. वाहतूक कोंडी, टोल नाक्यावरील गर्दी, पार्किंग, हुल्लडबाज पर्यटकांचा त्रास, बेफिकीर कचराबाजी, हलगर्जीतून होणारे पर्यटकांचे अपघात, वादावादी अशातून ‘पावसाळी पर्यटनबंदी’ होणार नाही, याची सर्वानीच काळजी घेण्याची आवश्यकता आहे.

 

धीरज वाटेकर

मो. ९८६०३६०९४८

रियासतकार सरदेसाई यांच्या कोकणातील मूळ घराचा शोध!

दैनिक नागपूर तरुण भारत (पुणे आवृत्ती)

रियासतकार म्हणून ओळखले जाणारे महाराष्ट्रातील एक महान आणि व्यासंगी इतिहासकार ‘पद्मभूषण’ गोविंद सखाराम सरदेसाई यांचे कोकणातील मूळगाव असलेल्या लांजा तालुक्यातील गोविळ येथील मूळघराचा शोध घेण्यात राजापूर लांजा तालुका नागरिक संघ या संस्थेला नुकतेच यश आले. संस्थेचे अध्यक्ष सुभाष लाड यांनी ही माहिती दिली. मराठा साम्राज्याचा सर्वसमावेशक इतिहास 'रियासत' या ग्रंथांच्या माध्यमातून लिहून काढल्याने 'रियासतकार' ही उपाधी सरदेसाई यांना मिळाली होती.

 

रियासतकार सरदेसाई यांचे गोविळ (ता. लांजा) येथील घर (वाडा)

कोकणातील राजापूर लांजा तालुका नागरिक संघ ही संस्था कोकणरत्नांचा शोध घेऊन आपल्या ग्रामीण मराठी साहित्य संमेलनाच्या निमित्ताने त्यांची चरित्रे समाजासमोर आणण्याचा सातत्याने प्रयत्न करीत असते. लांजा तालुक्यातील प्रभानवल्लीचे सुपुत्र ज्येष्ठ समीक्षक वि. शं. चौगुले, कोटगावची स्नुषा झांशीची राणी लक्ष्मीबाई, रिंगणे गावचे सुपुत्र नाटककार ला.कृ.आयरे, तळवडे गावचे सुवर्णकार जगन्नाथ गंगाराम पेडणेकर, शिपोशी गावचे क्रांतिकारक गोपाळ गणेश आठल्ये, रत्नागिरीत पहिला छापखाना सुरू करणारे जनुभाऊ आठल्ये, १८८६ मध्ये कोचीनहून 'केरळ कोकीळ' मासिक काढणारे कृष्णाजी नारायण आठल्ये, न्यायमूर्ती वैजनाथ विष्णू आठल्ये, राजापूर तालुक्यातील तळवडेचे ‘पितांबरी’कार रवींद्र प्रभूदेसाई, वाटूळचे सुप्रसिद्ध प्रवचनकार सु. ग. शवडे (गुरुजी) अशी कितीतरी नावं सांगता येतील. संघाच्या शिपोशी गावात पार पडलेल्या ग्रामीण साहित्य संमेलनात रियासतकार गोविंद सखाराम सरदेसाई यांची माहिती देण्यात आली होती. मात्र ज्या गोविळ गावात त्यांचा जन्म झाला तेथील घराचा शोध लागलेला नव्हता. पुढे ज्या ज्या वेळेला शक्य होईल त्या त्या वेळेला लाड हे ठिकठिकाणी सरदेसाई यांच्याबद्दल बोलत होते. दरम्यान ‘हर्दखळे’ गावाचं गीत तयार करताना लाड यांचा त्या गावातील अनेक लोकांशी संपर्क आला. गावाचे शिक्षक महेश गुरव यांनी त्यांना आणि त्यांच्या टीमला आपल्या घरी जेवावयास बोलावले. त्या वेळेला त्यांनी 'आपण गोविळ गावात शिक्षक आहोत' असे सांगितले. लाड यांनी तातडीने त्यांना गो. स. सरदेसाई यांच्या घराबद्दलची माहिती विचारली. गुरव यांनीही, ‘शोध घेऊन सांगतो’ असे उत्तर दिले.

 

घराचे मालक - विलास नारायण सुर्वे

सध्या देशभर सुरु असलेले जनगणनेचे काम स्थानिक शिक्षक करीत आहेत. या दरम्यान गुरव यांना गोविळ गावात मूळवाडीमध्ये वस्तीपासून थोडेदूर, डोंगरात एका बाजूला झाडांनी वेढलेले पण गावातल्या घरांपेक्षा वेगळ्या ठेवणीचे चौसोपी आणि माडीचे घर दिसले. त्यांनी उत्सुकतेने घरमालक विलास सुर्वे यांना घराबद्दलची विचारणा केली तेव्हा सुर्वे यांनी, ‘हे घर आपल्या वडिलांनी १९४५मध्ये सरदेसाई यांच्याकडून विकत घेतले’ असे सांगितले. गुरव गुरुजींना तेव्हा लाड यांची आठवण झाली. त्यांनी तात्काळ भांबेड हायस्कूलचे जयराज मांडवकर यांना आणि मांडवकर यांनी लाड यांना हे कळविले. लाड यांनी नुकतीच महेश गुरव (गुरुजी), जयराज मांडवकर (सर) आणि संघाचे पदाधिकारी महेंद्र साळवी यांचेसह गोविळ गावातल्या गो. स. सरदेसाई वाड्याला भेट दिली. तो ऐतिहासिक वाडा पाहून डोळ्यांचे पारणे फिटल्याचे लाड म्हणाले. १९४५मध्ये विकत घेतलेला तो वाडा जसा होता तसाच आजही उभा आहे. याबद्दल त्यांनी वाड्याचे मालक विलास सुर्वे यांचे आभार मानले. त्याकाळात इतिहासकार म्हणून सुशिक्षित लोकांमध्ये गो. स. सरदेसाई यांचा मोठा बोलबाला होता. एका मोठ्या व्यक्तीचं आणि वैशिष्ट्यपूर्ण ठेवणीचं घर आपण घेतलेलं आहे याचे भान सुर्वे यांच्या वडिलांना पूर्णपणे होते. त्यांनी या घरामध्ये कोणताही बदल करायचा नाही अशी सक्त ताकीद आपल्या मुलांना दिली होती, अशी माहिती सुर्वे यांनी दिली. सुर्वे यांचे वडील गिरणीत चांगल्या हुद्द्यावर काम करीत होते. त्यामुळे ते हे घर आणि सोबतची पंधरा एकर जागा विकत घेऊ शकले. त्यांनी मुंबईहून बोटीने आणलेला शिसव लाकडातला कोरीव काम केलेला पलंग आणि अशा काही वस्तू कुटुंबीयांनी जपल्या आहेत.

 

शोधकर्ते सुभाष लाड (मध्यभागी) आणि सहकारी  

रियासतकार गोविंद सरदेसाई यांचा जन्म सखाराम व गंगाबाई (लक्ष्मीबाई) या दाम्पत्याच्या पोटी याच वाड्यात १७ मे १८६५ रोजी झाला. त्यांचे प्राथमिक शिक्षण जवळच्या शिपोशी गावातल्या प्राथमिक शाळेत झाले. ती शाळा इमारत शिपोशी गावाने आजही जपून ठेवलेली आहे. पुढील शिक्षणासाठी ते रत्नागिरीला गेले. १८८४ मध्ये ते मॅट्रिकला रत्नागिरीत असतांना गंगूताई किर्तने या मुलीशी त्यांचा विवाह झाला. मुंबईच्या एल्फिन्स्टन महाविद्यालयांतून १८८८ला ते बी.ए. झाले. नंतर ते बडोद्यास सयाजीराव गायकवाड यांच्याकडे दरबारी वाचक-अध्यापक म्हणून नोकरीस लागले. पुढे त्यांना तिथेच हिशेब तपासणीस म्हणूनही काम करण्याची संधी मिळाली. सयाजीरावांच्या बरोबर त्यांना परदेश दौरे करण्याची संधी मिळाली. याच काळात त्यांना इतिहासाची आवड निर्माण होऊन बडोद्यात त्यांनी मुघल रियासत लिहून पूर्ण केली. त्यांनी आपले छोटे भाऊ दिनकर यांना शिक्षणासाठी प्रोत्साहित केले. सयाजीरावांनी दिलेल्या आर्थिक सहकार्यामुळे दिनकर हे परदेशी जावून नेत्रतज्ञ होऊ शकले. त्यांनी पुण्यातील तळेगाव येथे इस्पितळ उभारून जनसेवेला सुरुवात केली. रियासतकार बडोद्याहून ३६ वर्षांनंतर १९२५ला सेवानिवृत्त झाले. तत्पूर्वी डॉ. दिनकर यांनी आपल्या भावाला सेवानिवृत्तीनंतर एकाग्रपणे इतिहास लेखन करता यावे म्हणून कामशेत येथे बंगला बांधला. रियासतकार सेवानिवृत्त झाल्यानंतर ते या बंगल्यात आले ते त्यांच्या मृत्यूपर्यंत (९ नोव्हेबर १९५९) वास्तव्यास होते. कामशेत येथे राहून आपले उर्वरित आयुष्य रियासतकारांनी केवळ इतिहास लेखनाला समर्पित केले. प्रसिद्ध इतिहासकार सर जदुनाथ सरकार यांच्या प्रेरणेने त्यांनी ऐतिहासिक कागदपत्रांचा अभ्यास सुरू केला. या अभ्यासातून मराठी रियासत : ८ खंड, मुसलमानी रियासत : ३ खंड, ब्रिटिश रियासत : २ खंड, 'पेशवे दप्तर' ४५ खंड तयार झाले. मराठा साम्राज्याच्या इतिहासातील अतुलनीय लेखन कामगिरीबद्दल भारत सरकारने १९५७ मध्ये त्यांना 'पद्मभूषण' पुरस्काराने सन्मानित केले. लाड यांनी रियासतकारांचे पणतू जयदीप यांच्याशी संपर्क साधून कामशेतमधील बंगल्यालाही भेट दिली होती.

 

रियासतकार सरदेसाई

हा वाडा काहीसा अपूर्णावस्थेत आहे. तो चौसोपी असला तरी तीनच बाजू पूर्ण असून पश्चिमेला असलेली बाजू राहून गेली असावी. मधले रांजणही सुंदर आहे. पूर्वेकडे दर्शनी बाजू असून घराची माडी अधिक आकर्षक दिसते. चार फूट उंचीचा जोता घडीव दगडात चुनखडीचा वापर करून बांधला आहे. समोरील भागात सहा लाकडी खांब असून ते दगडी ताशीव उठाळ्यावर उभे आहेत. माडीचा भाग ही मोकळा व प्रशस्त असून लाकडी रेजे बसविल्याने बंगलीला श्रीमंती थाट आला आहे. माडीच्या मजबूत फळ्या आजही सुस्थितीत आहेत. घरातील त्या काळातील वापरात असलेल्या अनेक वस्तू जपून ठेवलेल्या आहेत. घराच्या भिंती दगडा मातीच्या दीड फूट रुंदीच्या असून त्यावर एक इंच जाडीचा चिकण मातीचा मुलामा दिलेला आहे. कालपरत्वे बऱ्याच ठिकाणी तो मुलामा निघाल्यामुळे आतील दगड दिसू लागले आहेत. घराला वेळोवेळी रंग देणे तसेच पॉलिश करणे हे फारच महागडे असल्याने त्याचे जीर्णपण दिसून येते आहे. गोविळमधील वास्तूला तशाच स्थितीत ठेवण्याच्या दृष्टीने, ‘आपणही काही मदत करू’ असे त्यांचे आश्वासन लाड यांना जयदीप यांनी दिले आहे.

'राखणदार पदयात्रा' निमित्ताने...

कोकणच्या जल, जंगल आणि संस्कृती रक्षणाचा नवा एल्गार

        स्वर्गीय निसर्गसौंदर्य लाभलेला कोकण प्रांत सध्या अभूतपूर्व पर्यावरणीय संकटाचा सामना करत आहे. अनिर्बंध रिअल इस्टेट विकास, खाणकाम (मायनिंग) आणि विनाशकारी प्रकल्पांमुळे येथील जैवविविधता धोक्यात आली आहे. या पार्श्वभूमीवर, कोकणातील तरुण आणि पर्यावरणप्रेमींना जागे करण्यासाठी 'कोकणी रानमाणूस' म्हणून ओळखले जाणारे प्रसाद गावडे आणि त्यांच्या 'राखणदार टीम'ने नुकतीच मृग नक्षत्रात (जून २०२६) एका ऐतिहासिक 'राखणदार पदयात्रेची' सुरुवात केली. या यात्रेचा पहिला टप्पा कणकुंबी ते बांदा पूर्ण झाला आहे. दुसऱ्या टप्प्याचे नियोजन सुरु आहे. ही पदयात्रा केवळ एक आंदोलन नसून कोकणची संस्कृती आणि निसर्ग वाचवण्याची जनचळवळ बनण्याची आवश्यकता आहे.

             कोकणी संस्कृतीत 'राखणदार' म्हणजे गावाचा, वनाचा किंवा स्थानाचा अदृश्य रक्षक देव जो संकटसमयी धावून येतो. आजच्या काळात जेव्हा कोकणची जमीन परप्रांतीय आणि मोठ्या कंपन्यांच्या विळख्यात सापडत आहे, तेव्हा "कोकणचे खरे राखणदार हे येथील स्थानिक लोकच आहेत" हा विचार घेऊन ही पदयात्रा सुरू करण्यात आली आहे. विशेष म्हणजे गोवा, कर्नाटक आणि महाराष्ट्र या तीन राज्यांच्या सीमावर्ती भागात पसरलेल्या संवेदनशील पश्चिम घाट (Western Ghats) क्षेत्रात या यात्रेचे आयोजन करण्यात आले. या पदयात्रेचा पहिला टप्पा अतिशय दुर्गम आणि महत्त्वपूर्ण जलस्रोतांच्या भागातून आखण्यात आला. यात्रेची सुरुवात गोवा-कर्नाटक-महाराष्ट्र सीमेवरील कणकुंबी येथून झाली. हा भाग महादयी नदी आणि इतर अनेक जलस्रोतांचे उगमस्थान आहे. या राखणदार पदयात्रेची सुरुवात केरी गावातील आजोबांच्या तळीतील पवित्र जल, तीर्थ म्हणून सोबत घेत, कणकुंबी मंदिरात नारळ ठेऊन करून केली गेली. या प्रवासासाठी गावातील तरुण मंडळी, शालेय विद्यार्थी एकत्र आले होते. त्यांच्या सहभागामुळे उद्याच्या पिढीकडून निसर्गसंवर्धनाची आशा अधिक दृढ झाली. ही केवळ एक पदयात्रा नाही, तर आपल्या जल, जंगल आणि जमिनीबद्दल संवेदनशील असलेल्या प्रत्येक मनाचा एक हुंकार आहे. आपल्या मातीचे, देवराईंचे आणि आपल्या अस्तित्वाचे प्रतीक असलेल्या राखणदाराचे रक्षण करण्याचा हा एक सामूहिक संकल्प आहे. जे आपले आहे, जे आपल्या पूर्वजांनी जपले आहे, ते जतन करण्यासाठी आम्ही कटिबद्ध आहोत. आणि त्यासाठी जे काही करावे लागेल, ते करण्यास आम्ही तयार आहोत.

               ही यात्रा केरी, कारापूर, आणि दोडामार्ग सीमावर्ती भागातून पुढे सरकली. तिथून भेडशी, सातली आणि कुडसे गावांना भेटी देत थेट तेरेखोल नदी खोऱ्यात प्रवेश केला. शेवटच्या टप्प्यात सावंतवाडी तालुक्यातील बांदा आणि विळवडे मार्गे जात सोनुर्ली येथील ऐतिहासिक श्री देवी माऊली मंदिरामध्ये या चार दिवसीय यात्रेची सांगता झाली. कोकणातील वाढत्या प्रदूषणामुळे नद्यांचे पाणी विषारी होत चालले आहे (उदा. लोटे एमआयडीसीमुळे वाशिष्टी नदीची झालेली दुरवस्था). यामुळे मासेमारी आणि स्थानिक लोकांचे रोजगार धोक्यात आले असून मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर होत आहे. ही पदयात्रा नद्या, पाण्याचे झरे आणि जंगले वाचवण्यासाठी स्थानिकांना संघटित करत आहे. कोकणात हजारो वर्षांपासून 'देवराई' (देवांसाठी सोडलेले पवित्र जंगल) जपण्याची परंपरा आहे. या देवराया म्हणजेच नैसर्गिक जैवविविधतेचे केंद्र आहेत. या यात्रेदरम्यान तरुण पिढीला या निसर्गपूजक परंपरांची आणि सातेरी संस्कृतीची जाणीव करून दिली जात आहे. कोकणच्या पर्यावरणाला आणि पारंपरिक उपजीविकेला नख लावणाऱ्या खनिज प्रकल्पांना (मायनिंग) आणि अनिर्बंध रिअल इस्टेटच्या नावाखाली होणाऱ्या जमिनींच्या बळकावणीला विरोध करणे हा या यात्रेचा मुख्य अजेंडा आहे. या पदयात्रेत गोव्यातील 'Enough is Enough' आणि 'Goyant Kollso Naka' पर्यावरण संस्थेचे कार्यकर्ते फ्रान्सिस कोएल्हो, पर्यावरण अभ्यासक सत्यजीत चव्हाण, वन्यजीव अभ्यासक मल्हार इंदुलकर, लेखक अविनाश उषा वसंत, वन्यजीव छायाचित्रकार सोमेश काणेकर, दिग्दर्शक विनायक कोळवणकर आदींसह तिन्ही राज्यांतील स्थानिक शेतकरी, मच्छीमार आणि तरुण मोठ्या संख्येने सहभागी झाले होते. 'रानमाणूस' प्रसाद गावडे यांच्या साध्या आणि प्रभावी संवादशैलीमुळे गावोगावी लोकांमध्ये जागृती निर्माण होत आहे. "आम्ही निसर्गाचा केवळ वापर करत नाही, तर आम्ही निसर्गाचे अपत्य आहोत," हा या चळवळीचा मूळ मंत्र आहे.

            पूर्वी कोकणात, गावातला कुणीही अतिरेक करू लागला की त्याला भीती कुठल्या गोष्टीची घातली जायची? तर गावच्या मुंजोबाची, ग्रामदेवाची किंवा देवीची किंवा वनदेवाची. कितीही भाबडेपणा असला तरी तो एक श्रद्धेचा आणि सामाजीक सुरक्षितता राखण्याचा एक भाग होता. आता तीच वेळ आलेली आहे. राज्य वा केंद्र सरकार पर्यावरण आणि निसर्गाबाबत भयंकर विचार करताना दिसत आहेत. गावच्या लोकांची, निसर्गाची इथल्या प्रकृतीची त्यांना अडचण होऊ लागलीय असे वाटावे अशी स्थिती आहे. विकासाच्या नावाखाली सर्वत्र मिळणाऱ्या टक्केवारीने देश, देशाची जमीन विकून ढेकरा द्यायची हाव ओसंडून वाहू लागलीय. कोकणात जे लोक जीव तोडून इथल्या जमिनीला, लोकांना, पर्यावरणाला वाचवू पाहतायत. विकास शाश्वत आणि निसर्गाला हानी न पोहचवता होऊ शकतो हे दाखवतायत दुर्दैवाने त्यांना मात्र इथला मेनस्ट्रीम मीडिया आणि सोशल मीडियाही जवळपास ठेंगा दाखवत आहे. ‘राखणदार’ नावाने सामान्य लोकांच्या भावनेला हाताशी धरून एका उदात्त कामासाठी ही यात्रा सुरु आहे. पर्यावरण वाचवणे, पर्यावरणाची हानी करणारे प्रकल्प हाणून पाडणे, निर्णयप्रक्रियेत इथल्या स्थानिकांचा निर्णय अंतिम असावा, शाश्वत विकासाबद्दल जनजागृती करणे ह्या आणि अश्या अनेक गोष्टी प्रसाद गावडे आणि मंडळी कित्येक वर्षे करताहेत. आजच्या धावपळीच्या आणि आधुनिक युगातही कोकणातील राखणदारांची संकल्पना टिकून आहे. शहरात राहणारे कोकणातील लोकही आपल्या मूळ गावाशी आणि वाडीच्या राखणदाराशी भावनिकरित्या जोडलेले असतात. सणावाराला किंवा महत्त्वाच्या कामाला ते आवर्जून आपल्या वाडीतील राखणदाराचं स्मरण करतात. तरीही, काही ठिकाणी या श्रद्धा अंधश्रद्धेच्या नावाखाली टीकेचे धनी होतात. पण कोकणातील लोकांसाठी हा केवळ अंधविश्वास नसून, तो त्यांच्या सांस्कृतिक वारशाचा, निसर्गाशी असलेल्या त्यांच्या आत्मिक नात्याचा आणि पूर्वजांबद्दलच्या आदराचा एक भाग आहे. कोकणातील राखणदार ही केवळ एक पौराणिक कथा नाही, तर ती कोकणच्या मातीतील लोकांच्या श्रद्धेचं आणि निसर्गाशी असलेल्या त्यांच्या अतूट नात्याचं प्रतीक आहे. ही अदृश्य शक्ती त्यांना आधार देते, भयमुक्त ठेवते आणि एकत्र बांधून ठेवते.

            कोकणाच्या मातीत 'राखणदार' नावाची एक अदृश्य पण तितकीच शक्तिशाली संकल्पना खोलवर रुजलेली आहे. 'राखणदार' म्हणजे केवळ एक शब्द नाही, तर ती कोकणातील लोकांच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे. सोप्या भाषेत सांगायचं तर, राखणदार म्हणजे आपल्या घराची, वाडीची, शेतीची, अगदी संपूर्ण गावाचं रक्षण करणारी एक अदृश्य शक्ती किंवा ग्रामदेवता. ते अनेकदा आपल्या पूर्वजांचे आत्मे किंवा विशिष्ट नैसर्गिक शक्तींशी जोडलेले असतात. कोकणातील प्रत्येक वाडी किंवा घरामागे एक संरक्षक शक्ती उभी असते, असे मानले जाते आणि हीच शक्ती 'राखणदार' म्हणून ओळखली जाते. या राखणदारांचं कोणतंही विशिष्ट रूप नसतं. ते कधी झाडाच्या रूपात (उदा. पवित्र वड, पिंपळ, आंबा), कधी दगडाच्या रूपात, तर कधी केवळ एका अदृश्य अस्तित्वाच्या रूपात असतात. काही ठिकाणी त्यांना 'वनदेवता', 'क्षेत्रपाल' किंवा 'गावदेवी' च्या रूपातही पूजले जाते. त्यांचं मुख्य कार्य म्हणजे आपल्या क्षेत्राचं दुष्ट शक्तींपासून, वाईट नजरेपासून आणि संकटांपासून रक्षण करणं. घरात शांतता, समृद्धी आणि आरोग्य राखण्यासाठी ते मदत करतात अशी गावकऱ्यांची श्रद्धा असते. कोकणातील लोक या राखणदारांवर निस्सीम श्रद्धा ठेवतात आणि त्यांच्याशी संबंधित अनेक परंपरा आजही जपल्या जातात. जेव्हा एखाद्या घरात नवीन कार्य सुरू होतं, नवजात बाळ जन्माला येतं, किंवा एखादं संकट दूर होतं, तेव्हा राखणदारांना नारळ किंवा कोंबड्याचा नैवेद्य दाखवला जातो. नवस फेडताना अनेकदा कोंबड्याचा बळी देण्याची प्रथा आजही काही ठिकाणी पाळली जाते. घरातून बाहेर पडताना किंवा लांबच्या प्रवासाला जाताना राखणदारांना मनोमन प्रार्थना करून आशीर्वाद मागितले जातात. "राखणदार पाठीशी राहा!" असे शब्द अनेकदा ऐकायला मिळतात. राखणदारांच्या काही अदृश्य नियमांचं पालन न केल्यास वाईट गोष्टी घडतात अशीही एक भीती काही लोकांच्या मनात असते. त्यामुळे त्यांच्याबद्दल एक आदरयुक्त दरारा असतो. कोकणातील अनेक वाड्यांमध्ये राखणदारांसाठी विशिष्ट जागा किंवा लहानशी देवडी असते. इथे नियमितपणे दिवे लावले जातात, धूप जाळला जातो आणि स्वच्छता राखली जाते.

            राखणदार पदयात्रा ही कोकणातील जंगल, पाणी, जैवविविधता, पारंपरिक देवऱ्या आणि स्थानिक संस्कृती यांच्या रक्षणासाठी आयोजित करण्यात आलेली जनजागृती यात्रा आहे. या यात्रेचा उद्देश गावागावांतील लोकांना त्यांच्या परिसरातील नैसर्गिक संपत्तीचे महत्त्व पटवून देणे आणि स्थानिक समुदायांना निसर्गसंवर्धनाच्या कार्यात सक्रिय सहभागी करणे हा आहे. या पदयात्रेदरम्यान विविध गावांमध्ये भेटी देऊन ग्रामस्थांशी संवाद साधला गेला. गावातील पारंपरिक सण, देवऱ्या, जलस्रोत, जंगलांशी निगडित श्रद्धा, जैवविविधता आणि पर्यावरणीय आव्हाने यांची माहिती संकलित केली. तसेच स्थानिक लोकांच्या अनुभवांमधून निसर्गरक्षणाच्या पारंपरिक पद्धती समजून घेण्याचा प्रयत्न केला गेला. राखणदार पदयात्रा ही केवळ चालण्याची यात्रा नसून निसर्ग आणि माणूस यांच्यातील नाते दृढ करण्याचा एक प्रयत्न आहे. जंगल, पाणी, माती आणि जैवविविधता यांचे संरक्षण हे आपल्या अस्तित्वाशी जोडलेले आहे, हा संदेश या यात्रेच्या माध्यमातून दिला जातो. “आपल्या भूमी, पाणी, जंगल आणि संस्कृतीचे खरे राखणदार आपणच आहोत” ही भावना जागृत करून स्थानिक समाजाच्या सहभागातून शाश्वत भविष्यासाठी एक व्यापक चळवळ उभारणे हे राखणदार पदयात्रेचे प्रमुख ध्येय आहे.

            कोकणचा विकास पर्यावरणाचा नाश करून आणि स्थानिकांना विस्थापित करून होत असेल, तर तो विकास नसून विनाश आहे. जर आजचा कोकणी माणूस एकत्र आला नाही, तर येणारा काळ या भूमीसाठी कठीण असेल. कोकणी जनतेला याबाबत पुरेसे अवगत करण्याची आवश्यकता आहे. म्हणून, ही राखणदार पदयात्रा प्रत्येक कोकणवासीयाला स्वतःच्या मातीचा 'राखणदार' बनण्याचे आवाहन करते आहे.

dheerajwatekar@gmail.com