कोकणात 'जबाबदार पर्यटन’ रुजवण्याची आवश्यकता

चिपळूण :: सध्याच्या परिस्थितीमध्ये पर्यटनाची व्याख्या बदलली आहे. लोकांना सिमेंटची जंगले आणि कृत्रिम रिसॉर्ट्स नको आहेत. त्यांना हेरीटेजसह शुद्ध हवा, संथ वाहणारी नदी आणि शांत समुद्रकिनारा हवा आहे. कोकणातील आंबा, काजू, कोकम, सुपारीच्या बागा ही पर्यटकांची आकर्षणे आहेत. 'होमस्टे'मुळे पर्यटकांना खाद्यसंस्कृतीचा आस्वाद घेता येत आहे. त्याचवेळी स्वच्छ आणि सुंदर म्हणून ओळख असलेले इथले किनारे आणि गावे कचऱ्याच्या विळख्यात अडकत आहेत. कोकणसाठी 'पर्यावरणपूरक विकास' स्वीकारताना 'जबाबदार पर्यटन’ संकल्पना रुजवण्याची आवश्यकता आहे. निसर्गसंपदा, सुंदर समुद्रकिनारे आणि संवेदनक्षम जैवविविधता टिकवण्यासाठी हे पाऊल उचलणे आवश्यक आहे, असे मत 'जागतिक पर्यटन दिन' आणि 'जागतिक नदी दिन' पूर्वसंध्येला पर्यटन-पर्यावरण अभ्यासक-साहित्यिक धीरज वाटेकर यांनी व्यक्त केले आहे.

 

अथांग समुद्रकिनारे, हिरवीगार वनराई, ऐतिहासिक किल्ले, आणि समृद्ध सांस्कृतिक वारसा यांमुळे पर्यटकांची पावले कोकणाकडे वळत आहेत. कोकणची स्वतःची एक वेगळी जीवनशैली, दशावतार, जाखडी सारख्या लोककला आणि खाद्यसंस्कृती आहे. कोकणची जैवविविधता संवेदनशील आहे. समुद्रकिनाऱ्यांवर होणारी प्लास्टिकची गर्दी, कांदळवनांचे (मॅन्ग्रोव्हज) नुकसान, वाढते प्रदूषण यामुळे पर्यावरणाचा समतोल बिघडत आहे. वाढत्या पर्यटनासोबत कोकणच्या मूळ सौंदर्याला, पर्यावरणाला तडे जाऊ लागलेत. आपण निसर्गाचा अतिवापर केला, तर भविष्यातील पिढ्यांसाठी काहीच उरणार नाही. त्यामुळे आपल्याला निसर्गपूरक पर्यटनाची प्रारूपे विकसित करावी लागणार आहेत. यासाठी कायद्यांच्या कठोर अंमलबजावणीसह हॉटेल व्यावसायिक, पर्यटक आणि स्थानिक प्रशासन यांच्यात समन्वय निर्माण होण्याची आवश्यकता आहे. येणाऱ्या पर्यटकांना 'अतिथी देवो भव' म्हणताना कोकणच्या भूमीलाही 'पवित्र' मानून तसेच वावरण्याची जाणीव करून द्यावी लागणार आहे. कोकणात, पर्यटक आणि पर्यटन व्यावसायिक दोघेही निसर्ग, पर्यावरण आणि स्थानिक संस्कृतीला कोणतीही हानी न पोहोचवता पर्यटनाचा आनंद घेतील असे ‘जबाबदार पर्यटन’ रुजविण्यासाठी प्रयत्न करण्याची गरज आहे. आपल्याला पर्यटकांमध्ये कचरा व्यवस्थापन आणि निसर्गाचा आदर राखण्याची जाणीव निर्माण करावी लागणार आहे. समुद्रकिनाऱ्यावर कुठेही कचरा टाकणाऱ्यांवर मोठा आर्थिक दंड आकारण्याची आवश्यकता आहे. यासाठी समुद्रकिनाऱ्यांवर 'स्वच्छता व सुरक्षा रक्षक’ नेमावे लागतील. कचऱ्याच्या उगमस्थानी असलेल्या हॉटेल्स, रिसॉर्ट्स आणि होमस्टे धारकांना ओला आणि सुका कचरा वेगळा करणे बंधनकारक करावे लागेल. ओल्या कचऱ्यापासून खत निर्मितीचे प्रकल्प राबवावे लागतील. कोकणात सर्वत्र दर्शनी भागात 'निसर्गाचा आदर करा', 'कचरा कुंडीचा वापर करा' अशा स्वरूपाचे फलक मराठी, हिंदी आणि इंग्रजी भाषेत लावण्याची गरज आहे. कोणत्याही पर्यटनस्थळाची कचरा पेलण्याची स्वतःची एक क्षमता असते. पर्यटनाचा आनंद घेताना निसर्गाची हानी होणार नाही, याची जबाबदारी घेण्याची पर्यटकांनी मानसिकता बनवण्याची आवश्यकता आहे. तशी वातावरण निर्मिती आपल्याला कोकणात करावी लागणार आहे. कोकणात प्रवेश करणाऱ्या प्रमुख घाटांवर किंवा टोल नाक्यांवर पर्यटकांच्या वाहनांची तपासणी करून कचरा योग्य त्या ठिकाणी संकलित करता येईल. समुद्रकिनाऱ्यावर, ऐतिहासिक किल्ल्यांवर आणि पर्यटन स्थळांवर क्यूआर कोड लावून पर्यटकांना परिसराचे महत्त्व आणि कचरा न करण्याचे आवाहन करणारा दृकश्राव्य संदेश देता येईल.

 

कोकणात अलिबाग, मुरुड, दिवेआगर, गुहागर, दापोली, गणपतीपुळे, आंबोली, मालवण, तारकर्ली, वेंगुर्ला यांसारख्या समुद्रकिनाऱ्यांवर पर्यटकांची वर्षभर गर्दी असते. स्कूबा डायव्हिंग, वॉटर स्पोर्ट्स आदी उपक्रमांमुळे पर्यटनाला व्यावसायिक स्वरूप आले आहे. 'होमस्टे'च्या संख्येत लक्षणीय वाढ झाली आहे. मुंबई-गोवा राष्ट्रीय महामार्गाचे होत असलेले चौपदरीकरण आणि रेल्वे गाड्यांच्या संख्या विस्तारामुळे कोकणात पोहोचणे सोपे झाले आहे. यामुळे पर्यटन वाढण्यासोबत एकेकाळी स्वच्छ आणि सुंदर म्हणून ओळखले जाणारे कोकणातील किनारे आणि गावे हळूहळू कचऱ्याच्या विळख्यात अडकू लागली आहेत. पूर्वी कोकणात येणारा कचरा हा प्रामुख्याने जैविक किंवा विघटनशील स्वरूपाचा असायचा. परंतु, पर्यटनाच्या व्यापारीकरणामुळे कचऱ्याचे स्वरूप गुंतागुंतीचे आणि घातक झाले आहे. सध्या पर्यटनाच्या ठिकाणी सर्वाधिक आढळणारा कचरा म्हणजे प्लास्टिक आहे. पाण्याच्या बाटल्या, शीतपेयांचे कॅन, वेफर्सची पाकिटे, प्लास्टिकचे चमचे आणि पिशव्या कशाही फेकून दिल्या जातात. हे प्लास्टिक समुद्रकिनाऱ्यावर आणि समुद्रात जमा होत आहे. अनेक समुद्रकिनाऱ्यांवर रात्रीच्या वेळी मद्यपान करणाऱ्या पर्यटकांचे प्रमाण वाढले आहे. काचेच्या बाटल्या तिथेच टाकल्या जातात किंवा फोडल्या जातात. इलेक्ट्रॉनिक कचरा, खराब झालेले साहित्य आणि सॅनिटरी वेस्ट यांचे प्रमाणही चिंताजनक रितीने वाढते आहे. याचा कोकणाच्या संवेदनशील परिसंस्थेवर घातक परिणाम होत आहे. खरंतर कोकणातील पर्यटनस्थळांना 'झिरो वेस्ट' झोनच्या दिशेने नेण्याची आवश्यकता आहे. पण सध्या प्लॅस्टिकच्या पाण्याच्या बाटल्या, पॅकेज्ड फूड यांवर पूर्ण बंदी घातल्यास पर्यटकांची गैरसोय होऊ शकते. त्यासाठी कोकणात प्रथम सक्षम आणि पर्यावरणपूरक पर्याय उपलब्ध करावे लागतील. कोकणातील पांढरी वाळू आणि स्वच्छ पाण्यासाठी ओळखले जाणारे किनारे भविष्यात कचऱ्याचे आगार वाटण्याची चिन्हे असल्याचा धोका वाटेकर यांनी अधोरेखित केला आहे.

 

शनिवार-रविवार किंवा सुट्ट्यांच्या काळात कोकणात येणारे पर्यटक मोठ्या प्रमाणात प्लॅस्टिक कचरा किनाऱ्यावर, रस्त्याशेजारी किंवा जंगलात टाकून जातात. पर्यटकांमध्ये शिस्तीचा अभाव ही सर्वात मोठी अडचण आहे. कोकणातील पर्यटनस्थळे दूरस्थ विखुरलेली आहेत. तिथून गोळा केलेला कचरा रिसायकलिंग प्लांटपर्यंत वाहून नेणे डोंगराळ आणि अंतर्गत भागांमुळे खर्चिक व कठीण ठरते आहे. अनेक गावांमध्ये किंवा समुद्रकिनाऱ्यांवर कचरा गोळा करणे, त्याचे वर्गीकरण करणे आणि ओल्या कचऱ्यापासून खत बनवण्यासाठी आवश्यक असणारे आधुनिक प्रकल्प अद्याप उपलब्ध नाहीत. कोकणात अतिवृष्टी होते. मुसळधार पावसामुळे उघड्यावरील कचरा व्यवस्थापन कोलमडते आणि नद्यांमधून वाहून आलेला प्लॅस्टिक कचरा थेट समुद्रात व किनाऱ्यांवर साचतो. कधीकधी महापुराचे कारणही बनतो. कोकणातील ग्रामपंचायतींकडे मर्यादित निधी आणि मनुष्यबळ असते. अचानक वाढणाऱ्या पर्यटकांच्या संख्येनुसार कचऱ्याचे व्यवस्थापन करणे स्थानिक प्रशासनाला जमत नाही हे वास्तव आहे. आजही कोकणातील बहुतांश गावे आणि नगरपालिकांकडे कचरा गोळा करण्यासाठी, त्याचे वर्गीकरण करण्यासाठी आणि वैज्ञानिक पद्धतीने विल्हेवाट लावण्यासाठी पुरेशी यंत्रणा किंवा डंपिंग ग्राऊंड्स उपलब्ध नाही. अनेक पर्यटक निसर्गाचा आनंद घेण्यासाठी येतात, पण तिथली स्वच्छता राखण्याची जबाबदारी विसरतात. 'आपण पैसे दिले आहेत, तर कचरा कुठेही टाकण्याचा आपल्याला अधिकार आहे' अशी मानसिकता अनेकदा पाहायला मिळते. यामुळे कोकणात समुद्रकिनाऱ्यासह सर्वत्र कुठेही कचरा टाकणाऱ्यांवर मोठा आर्थिक दंड आकारताना 'जबाबदार पर्यटन’ संकल्पना रुजवण्यासाठी प्रयत्न करणे आवश्यक असल्याचे वाटेकर यांनी म्हटले आहे.

 

कोकणातील वाढते पर्यटन हे निसर्गाचा शाप नसून आर्थिक प्रगतीचे एक मोठे वरदान आहे. कचऱ्याची समस्या ही कायमस्वरूपी नसून ती अयोग्य व्यवस्थापनाचा परिणाम आहे. त्यामुळे प्रशासन, स्थानिक नागरिक आणि पर्यटक यांनी एकत्र येऊन 'शाश्वत पर्यटनाचा' मार्ग स्वीकारला तर कोकणचे सौंदर्य अधिक खुलेल. कोकण पर्यटनाचे भविष्य हे 'लोकसहभाग' आणि 'शाश्वत दृष्टी' यावर अवलंबून आहे. कोकणची जनता जागृत होते आहे. रासायनिक प्रदूषणापेक्षा पर्यटनातून मिळणारा रोजगार अधिक शाश्वत, पिढ्यानपिढ्या टिकणारा आणि सन्मानाचा आहे, हे स्थानिकांना पटू लागले आहे. कोकण ही विकण्याची जमीन नसून जपण्याची संस्कृती आहे, हे लक्षात येत असल्याचे निरीक्षण वाटेकर यांनी नोंदवले आहे.

 

धीरज वाटेकर

dheerajwatekar@gmail.com

शब्दांचे किमयागार अनंतात

पंढरीच्या श्रीपांडुरंग-रखुमाईच्या आषाढीसारखी, रायगड जिल्ह्यातील पोलादपूरचे (प्रथम) ज्येष्ठ पत्रकार अरुण दाजी जाधव, आमचे सासरे आणि सासूबाई (मातोश्री) श्रीमती संगीता यांच्या संसाराची गेली ५१ वर्षे वारी सुरू होती. उभयतांनी आपल्यातील वयाच्या अंतरावर प्रेमाचा, समजुतीचा आणि निष्ठेचा सुवर्णसेतू बांधलेला. सुख-दुःखाचा प्रपंच परमार्थ मानून केलेला. नियतीने या अखंड वारीत विघ्न आणले. सासरे, अरुण जाधव यांचे १७ सप्टेंबरच्या सकाळी प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे वयाच्या ८४व्या वर्षी पोलादपूर बाजारपेठेतील राहत्या घरी निधन झाले. लेखणीच्या माध्यमातून सामाजिक विषयांना वाचा फोडणारे, शब्दांवर विलक्षण प्रभुत्व असलेले किमयागार आणि एकटाकी अग्रलेखनाच्या माध्यमातून जिल्ह्याच्या पत्रकारितेत आपले स्थान निर्माण करणारे अशी त्यांची ओळख राहिली. त्यांच्या रूपाने रायगडच्या पत्रकारितेतील एक पर्व संपलं.

शिवतेज दैनिकाच्या कार्यालयात बसून लेखन करताना
सोबत पत्रकार शैलेश पालकर

काही माणसांचे जाणे केवळ एका व्यक्तीचे जाणे नसते, तर तो एका कालखंडाचा, विचारधारेचा आणि समृद्ध परंपरेचा अस्त असतो. काळाच्या अथांग प्रवासात माणसे येतात आणि जातात. काही संपत्तीचे इमले उभे करतात. काही सत्तेच्या शिखरावर पोहोचतात. काही प्रसिद्धीच्या झगमगाटात स्वतःचे आयुष्य व्यतित करतात. या गर्दीत काही व्यक्तिमत्त्वे अशीही असतात, जी मानवी मूल्यांचा आणि स्वाभिमानाचा आदर्श घालून देतात. प्रपंचात राहूनही एखाद्या संन्याशासारखे, विरक्त आयुष्य कसे जगावे? हे सांगतात. अरुण जाधव या पठडीतील होते. त्यांचा जन्म १५ डिसेंबर १९४२चा. ते केवळ पत्रकार नव्हते, तर समाजाच्या नाडीवर हात ठेवणाऱ्या विलक्षण प्रतिभेचे धनी होते. आजच्या युगात जिथे माणूस एका चांगल्या नोकरीसाठी, पैशांसाठी आणि शहरात स्थायिक होण्यासाठी स्वतःच्या जन्मदात्या आई-वडिलांना, गावाकडच्या मातीला सहजासहजी विसरून जातो, तिथे आजपासून तब्बल साठेक वर्षांपूर्वी यांनी घेतलेला निर्णय डोळ्यात अंजन घालणारा होता. त्या काळात मुंबईसारख्या शहरात किंवा मंत्रालयात सरकारी नोकरी मिळणे हे भाग्याचे आणि अत्यंत प्रतिष्ठेचे मानले जाई. जाधव यांना मंत्रालयात नोकरी मिळालेली. भविष्य उज्ज्वल होते. परंतु, त्याचवेळी गावाकडे त्यांची उतरत्या वयातील आई एकटी होती. तिला त्यांच्या सेवेची, सोबतीची गरज होती. एका बाजूला मुंबईतील मंत्रालयातील नोकरी, पैसा, प्रतिष्ठा आणि भविष्य होते. दुसऱ्या बाजूला गावाकडच्या घरात आईच्या सेवेचे कर्तव्य होते. जाधव यांनी मंत्रालयातील नोकरीवर पाणी सोडले. हा निर्णय घेणे जेवढे कठीण होते, तेवढेच तो आयुष्यभर पाळणे अधिक खडतर होते. परंतु, जाधव यांनी केवळ हा निर्णय घेतला नाही, तर संपूर्ण आयुष्यभर कोणत्याही पश्चात्तापाशिवाय तो पाळला. या संपूर्ण प्रवासात त्यांना त्यांच्या पत्नीने, आमच्या सासूबाईंनी दिलेली खंबीर साथ स्वतंत्र लेखनाचा विषय ठरावा.

उभयतांना विवाहाच्या ५१ व्या वाढदिवसाला आम्ही दिलेली डिजिटल भेट  

जाधव चौथी-पाचवीत शिकत असतानाचा काळ गरिबीचा होता. त्या काळी क्वचित मुलांना खाऊसाठी मिळणारा 'एक आणा' खूप मोठा असायचा. मुले त्या पैशातून गोळ्या, बिस्किटे किंवा खेळणी विकत घेत. पण जाधव वेगळ्या मातीचे बनले होते. वडिलांनी खाऊसाठी दिलेला तो 'एक आणा' ते दैनिक 'लोकसत्ता' विकत घेण्यासाठी वापरत. तो काळ ह. रा. महाजनी आणि र. ना. लाटे यांच्यासारख्या महान संपादकांचा होता. त्या दिग्गज संपादकांच्या लेखणीतून उतरणारे शब्द एका आण्याच्या लोकसत्ताच्या माध्यमातून लहान वयाच्या जाधव यांच्या मनात घर करून गेलेले. खाऊच्या पैशातून सुरू झालेला हा अक्षरांचा प्रवास पुढे जाऊन एवढा मोठा होईल, की ते पोलादपूर तालुक्यातील 'पहिले पत्रकार' म्हणून इतिहास घडवतील, असे तेव्हा कोणालाही वाटले नव्हते. पण त्यांनी बालपणी घेतलेला निर्णय एका मोठ्या वादळाची नांदी ठरला. आजची पिढी जिथे वाचनापासून मैलोनमैल दूर चालली आहे, तिथे जाधव यांनी वयाची ऐंशी ओलांडल्यावरही लोकसत्ता वाचण्याचा नियम बदललेला नव्हता. बालपणी त्यांचा स्वभाव चुळबुळा होता. समाजासाठी काहीतरी ठोस, चांगलं आणि नाविन्यपूर्ण करण्याचा ध्यास त्यांना होता. १९५९ची एक आठवण आहे. त्यांनी चिपळूणमधील 'युनायटेड इंग्लिश स्कूल'मध्ये इयत्ता आठवीमध्ये प्रवेश घेतला. तिथे त्यांना वर्गशिक्षक म्हणून लाभले लोकप्रिय आणि पुढे 'दैनिक सागर'चे संपादक म्हणून नावारूपाला आलेले निशिकांत उर्फ नाना जोशी (सर). नाना म्हणजे कोकणचे बुद्धिवैभव, एक चालता-बोलता ज्ञानकोश. नानांनी त्या वर्षी आठवी 'ब' च्या विद्यार्थ्यांमध्ये असलेली सुप्त कला ओळखून 'उषःकाल' नावाचा एक हस्तलिखित विशेषांक तयार करून घेतला होता. नानांच्या पारखी नजरेने जाधव यांना अचूक हेरले, अंकाच्या संपादक मंडळात घेतले. जाधव यांच्या पत्रकारितेची ही मुहूर्तमेढ ठरली. पुढील शिक्षणासाठी काही कारणास्तव जाधव आठवी पास होऊन आपल्या पोलादपूरला आले. चिपळूणशी असलेला प्रत्यक्ष संपर्क तुटला, पण शालेय हस्तलिखिताच्या निमित्ताने नानांशी जुळलेले ऋणानुबंध पुढील आयुष्यात कायम राहिले.

अरुण दाजी जाधव यांचे हस्ताक्षर

पोलादपूरमध्ये शिक्षण घेत असतानाची घटना. पावसाळ्याचे दिवस होते. सुसाट वाऱ्यासह पाऊस कोसळत होता. तालुक्यातील 'वाव-धारवली' गावात वीज पुरवठा खंडित झाला होता. गावाचे प्रचंड नुकसान झाले होते. लोक अंधारात आणि संकटात होते. प्रशासनाचे अजिबात लक्ष नव्हते. ही परिस्थिती पाहून जाधव यांना शांत बसवेना. त्यांनी या भीषण प्रसंगाची सविस्तर बातमी एका साध्या कागदावर लिहून काढली आणि थेट 'दैनिक नवशक्ती'कडे पाठवून दिली. त्या वेळी नवशक्तीचे संपादक होते पु. रा. बेहेरे आणि राज्याचे वीजमंत्री होते शंकरराव चव्हाण. दुसऱ्या दिवशी संपादक बेहेरे यांनी ती बातमी 'नवशक्ती'मध्ये ठळकपणे प्रसिद्ध केली. बातमीचा प्रभाव इतका जबरदस्त होता की, वीजमंत्री शंकरराव चव्हाण यांनी तातडीने अधिकाऱ्यांना 'वीज पीडित गावाकडे ताबडतोब रवाना व्हा आणि तिथली व्यवस्था पूर्ववत करा' असा कडक हुकूम सोडला. या घटनेनंतर 'दैनिक नवशक्ती'ने जाधव यांच्यामधील ‘पत्रकार’ ओळखला आणि त्यांना अधिकृत पत्रकार ओळखपत्र, तारेने (टेलीग्रामने) बातम्या पाठवण्याचा विशेष परवाना पाठवला. त्या काळात अशा प्रकारचा परवाना मिळणे ही खूप मोठी आणि अभिमानास्पद गोष्ट होती. या घटनेने त्यांच्या आत्मविश्वासाला पंख दिले. त्यांनी पदवीपर्यंत शिक्षण पूर्ण केले. हिंदी आणि इतिहास हे त्यांचे आवडते विषय राहिले. त्यातही हिंदीची ‘साहित्यप्राज्ञ’ ही पदवीही त्यांनी मिळवली. ते मराठी इतक्याच लीलया पद्धतीने हिंदीत लिहायचे. त्यांच्या प्रवासाची सुरुवात ‘शिक्षक’ म्हणून रायगड शिक्षण प्रसारक मंडळाच्या देवळे हायस्कूलमधून झाली. नंतर त्यांनी समाजकारणाचे 'महाद्वार' गाठले. सहकार क्षेत्रातील दूध उत्पादक संघ, शेतकरी बाजार, जिजामाता को-ऑपरेटीव्ह क्रेडिट सोसायटी आणि पोलादपूर तालुका सहकारी पतसंस्था अशा अनेक संस्थांच्या माध्यमातून तळागाळातील माणसाला आर्थिक स्थैर्य देण्याचे काम केले. नवयुग विद्यापीठ आणि महाड पोलादपूर तालुका पत्रकार संघाच्या माध्यमातून नव्या पिढीला दिशा देण्यात योगदान दिले. आजच्या काळात पत्रकारिता करणे खूप सोपे झाले आहे. हातात स्मार्टफोन, फिरण्यासाठी दुचाकी किंवा चारचाकी गाड्या, इंटरनेटची गती आणि वातानुकूलित कार्यालये अशी व्यवस्था आहे. पण जाधव यांनी ज्या काळात पत्रकारिता सुरू केली, तो काळ अत्यंत भीषण आणि सुविधाशून्य होता. वाहतुकीची विशेष साधनसामग्री नव्हती. रस्ते धड नव्हते. पुरेशी एस.टी.ची सोय नव्हती. अशा कठीण काळात त्यांनी पत्रकारिता केली. गावात काय चालले आहे? लोकांचे प्रश्न काय आहेत? हे जाणून घेण्यासाठी ते मैलोन मैल पायी चालत. यामुळे बघताबघता हा माणूस पोलादपूरच्या कानाकोपऱ्यात परिचित झालेला. एका जागी शांत बसणे त्यांच्या स्वभावात नव्हते. समाजात काहीतरी चांगले घडले पाहिजे ही तळमळ त्यांच्या मनात असायची. त्यांनी सलग ४० वर्षे 'एकटाकी' लेखन केले. त्यांच्या लेखणीतून उतरणारा शब्द हा समाजाचा आरसा ठरला. त्यांच्या बातमीने प्रशासकीय यंत्रणा हलत राहिल्या. उपेक्षितांना हक्क मिळत गेला. त्यांच्या लेखणीने 'काळ’ गाजवला. पोलादपूरच्या मातीत पत्रकारितेचे रोपटे लावून त्याचा वटवृक्ष करण्याचे अजोड कार्य त्यांनी आपल्या रक्ताचे पाणी करून केले. 

आपल्या मुला-मुलींसह पत्नी संगीतासोबत अरुण दाजी जाधव

कालांतराने त्यांना महाड मधून प्रकाशित होणाऱ्या 'दैनिक कुलाबा शिवतेज'मध्ये वृत्त संपादक म्हणून संधी मिळाली. तो काळही संगणकाचा नव्हता. तंत्रज्ञान प्राथमिक अवस्थेत होते. खिळे जुळवून, काळी शाई हाताला फासून, छपाईच्या मशीनचा खडखडाट सहन करत, कागद आणि लेखणीच्या जोरावर वृत्तपत्र साकारले जायचे. संपादक, बातमीदार, कर्मचारी कुटुंबासारखे एकोप्याने काम करायचे. प्रयत्नांती 'शिवतेज'ने रायगड जिल्ह्यात दमदार झेप घेतली. तेव्हा चिपळूणमधून नानांचा 'सागर' आणि अलिबाग-पेझारी मधून प्रसिद्ध होणारे 'कृषीवल' ही दैनिके कोकणचे मैदान गाजवत होती. या स्पर्धेत 'शिवतेज'ने आपले स्थान निर्माण केले ज्यात जाधव यांचे योगदान राहिले. त्यांच्या कामाची निष्ठा, अचूक बातमीदारी आणि संपादकीय कौशल्य पाहून शिवतेज व्यवस्थापनाने त्यांना 'कार्यकारी संपादक' म्हणून पदोन्नती दिली. त्यानंतर जाधव यांनी मागे वळून पाहिले नाही. ते 'शिवतेज'चा कणा म्हणून वावरले. ते स्वतः अग्रलेखासह 'रपेट', 'महाद्वार', ‘नारद’ यांसारखी लोकप्रिय स्तंभलेखन, चारोळ्या आदींसह प्रासंगिक आणि खुमासदार लेखन करत. त्यांचे लेखन प्रवाही आणि वाचकांना खिळवून ठेवणारे असायचे. या संपूर्ण प्रवासात त्यांना 'दैनिक शिवतेज'चे मालक-संपादक कै. विजयसिंह जाधवराव यांनी दिलेली कामाची मोकळीक खूप महत्त्वाची ठरली. जाधवराव यांच्या पाठबळामुळे ते मुक्तपणे आपली लेखणी चालवू शकले. संगणक आणि लॅपटॉपच्या एकविसाव्या युगातही त्यांनी टाईपरायटर, लॅपटॉप वापरला नाही. 'एकटाकी लेखन' हीच त्यांची ताकद होती. एकदा हातात लेखणी घेतली की ते त्यांचे विचार अखंडपणे, विना खाडाखोड कागदावर उतरवायचे. जनता पक्ष, प्रजा समाजवादी पक्ष आणि काँग्रेस पक्षाच्या माध्यमातून त्यांनी सक्रिय राजकारणातही आपले स्थान निर्माण केले. त्यांच्या ‘रपेट’साठी ‘शिवतेज’ जिल्ह्यातील राजकीय वर्तुळात हमखास वाचला जायचा अशी आठवण श्रद्धांजली वाहाताना ज्येष्ठ पत्रकार शैलेश पालकर यांनी सांगितली, ती याचमुळे! जनसंपर्कामुळे आणि निष्कलंक चारित्र्यामुळे पोलादपूर शहरासह तालुक्यात 'विशेष कार्यकारी दंडाधिकारी' म्हणून त्यांचा आदरयुक्त दरारा राहिला.

दिवेआगर मधील आनंददायी 'रपेट' (३ जून २०२४)

त्यांच्या पत्रकारितेतील एक आठवणीतील प्रसंग सांगतो. एकदा एका दैनिकाने आपल्या विशेष अंकात यशस्वी वाटचालीबद्दल विस्तृत लेख प्रसिद्ध केला होता. तो अंक जेव्हा 'शिवतेज'च्या कार्यालयात आला, तेव्हा जाधव यांनी वाचला. अग्रलेख खूपच सुंदर आणि प्रभावी होता. परंतु यांच्या तीक्ष्ण नजरेतून एक गोष्ट सुटली नाही. दैनिकाच्या त्या सर्वांगसुंदर लेखात अलिकडे निधन झालेल्या एका महत्त्वाच्या व्यक्तिच्या योगदानाचा उल्लेख नव्हता. यांनी तात्काळ दुसऱ्या दिवशीच्या 'दैनिक शिवतेज'च्या अग्रलेखात याच मुद्द्यावर आपली लेखणी चालवली. अग्रलेखात त्या मुद्द्याचा विस्तृत व गौरवपूर्ण उल्लेख केला. अंकाचे प्रूफ वाचल्यावर त्यांचे सहकारीही अवाक झाले. संबंधितांनी दुसऱ्या दिवशी जेव्हा तो अग्रलेख वाचला तेव्हा त्यांचेही डोळे पाणावले. संबंधितांनी आपला अग्रलेख लिहिणाऱ्या संपादकांना बोलावून घेत, "अग्रलेख कसा लिहितात ते आधी शिवतेज वाचा आणि शिका!" असे सांगितले. एका पत्रकाराला स्वतःच्या लेखणीची ताकद आणि पावती मिळण्यासाठी यापेक्षा मोठे कोणते बक्षीस असू शकते? वर्तमानपत्रात स्पर्धा असूनही आदराचे स्थान अधोरेखित करणारी अशी सुसंस्कृत पत्रकारिता जाधव यांचे बलस्थान होती. आता ती दुर्मिळ झाली आहे. आज पत्रकारितेवर आणि एकूणच समाजकारणावर आक्षेप घेतले जातात. पत्रकारिताही काही अंशी व्यावसायिक आणि तडजोडीची झाली आहे, अशी टीका होते. अशा गढूळ वातावरणात जाधव यांनी आपल्या तत्त्वांशी, आपल्या लेखणीशी आणि स्वाभिमानाशी तडजोड केली नाही. "मी कुणाच्या पाच पैशाच्या चहाचाही मिंधा नाही!" हे त्यांचे वाक्य त्यांच्या संपूर्ण आयुष्याचे सार ठरावे. त्यांचे वय झाले होते. कालौघात स्मृतिभ्रंश (अल्झायमर) सारख्या आजाराने ग्रासलेले. अनेक गोष्टी, जुन्या आठवणी धूसर होत होत्या. पण विस्मरणाच्या आजारपणाच्या अंधारात, जेव्हा त्यांच्या अंतर्मनाला कोणी स्पर्श करे, तेव्हा त्यांच्या तोंडून हेच वाक्य अत्यंत ठामपणे आणि ताठ कण्याने बाहेर पडलेले कित्येकदा आम्हीही ऐकलेय. यावरून हा माणूस आयुष्यात किती पारदर्शक आणि प्रामाणिक जगला असेल समजावे. जाधव जगण्याचं जगावेगळं व्रत घेऊन वावरले. लेखणीचा सौदा करून गडगंज संपत्ती कमावण्याचा विचार त्यांनी केला नाही. कमळाचे पान जसे पाण्यात राहूनही पाण्यापासून अलिप्त असते, तसे जाधव राजकारण आणि पत्रकारितेच्या गदारोळात राहूनही पूर्णपणे विरक्त आणि शांत होते.

मसुरीच्या हव्याहव्याश्या वाटणाऱ्या गारव्यातील आनंदाचे क्षण (२०१६)

डॉ. अनिल अवचट यांनी त्यांच्या मृत्यूच्या पंधरा दिवसांपूर्वी पुण्यातील त्यांच्या मित्रांच्या व्हॉट्सअॅप ग्रुपमध्ये एक पोस्ट टाकली होती. ती अलिकडेच आमच्या वाचनात आली. अवचट यांनी लिहिलेल्या पोस्टमधून समाधानी आयुष्य जगल्यावर कुठं थांबायला हवं? यावर भाष्य केलंय. जाधवही असेच आपल्या पत्रकारितेच्या आणि सार्वजनिक जीवनातून २००५नंतर स्वतःला थांबवत अगदी अलगद बाजूला झाले. त्यांनी लेखनही जवळपास थांबवले. त्यांचे शरीर थकलेले पण 'मनमती' शाबूत होती. विविध नियतकालिकांनी त्यांच्याकडे मुद्रित पत्रकारितेच्या सुवर्णकाळाविषयी मनोगत मागितलं. मुलाखती घेतल्या. वयाच्या ऐंशीव्या वर्षीही लोक त्यांच्या अनुभवाचा फायदा घेण्यासाठी येत. 'सत्यशोधक' साप्ताहिकाच्या दीडशतकोत्तरी (१५० वर्षे) वाटचालीच्या निमित्ताने आम्ही त्यांना लिहायची विनंती केली. तेव्हा त्यांच्या जीवनातील काही घटनांचा आम्हाला उलगडा झाला. लेखनात त्यांनी, ‘बिनु पद चलइ सुनइ बिनु काना। कर बिनु करम करइ बिधि नाना॥ आनन रहित सकल रस भोगी। बिनु बानी बकता बड़ जोगी॥‘ ही गोस्वामी तुलसीदास यांच्या 'श्रीरामचरितमानस' ग्रंथातील बालकांड अध्यायातील प्रसिद्ध ओवी (चौपाई) लिहिलेली. ही ओवी परमेश्वराच्या  निराकार आणि निर्गुण स्वरूपाची महानता अधोरेखित करते, जे सर्वव्यापी आहे. परमेश्वर देव सर्वत्र आहे आणि त्याच्या क्षमता कोणत्याही भौतिक मर्यादांनी बांधलेल्या नाहीत. जगत असलेला विचार त्यांनी लिहून जणू आमच्यापर्यंत पोहोचवला होता. खरंतर अरुण दाजी जाधव यांच्या पत्रकारितेच्या कालखंडातील मंतरलेल्या दिवसांची बखर लिहिली जायला हवी. आम्ही मागील १७ वर्षांत त्यांना जवळून पाहिले. त्यांच्याशी गप्पा मारणे म्हणजे ज्ञानाच्या महासागरात बुडी मारण्यासारखे असायचे. राजकारण, समाजकारण, साहित्य, इतिहास अशा प्रत्येक विषयाचे त्यांच्याकडे विपुल संदर्भ होते. भ्रष्टाचाराची प्रकरणे म्हणजे विकास कार्यक्रम का? असं ते आपल्या लेखनातून विचारायचे. त्यांची भाषा बोचरी तितकीच सौम्य आणि प्रासादिक होती. वृत्तपत्रातून अनेकदा त्यांनी रायगड कॉंग्रेसला थेट अनावृत्त पत्र लिहिली. १९९९च्या मराठी पत्रकार दिनी अलिबागला ज्येष्ठ पत्रकार मधुकर भावे यांनी केलेल्या भाषणावर त्यांनी 'विशेष अग्रलेख' लिहिलेला. तेव्हा ‘संपादकाचे भाषण हा अग्रलेखाचा विषय होणे, ही फारच मोठी गोष्ट आहे.’ असे नमूद करून भावे यांनी त्यांचे आभार मानले होते. अनेकदा मोठ्या वर्तमानपत्रातील खटकलेले विचार आणि बातम्या त्यांच्या निशाण्यावर असायच्या. ज्येष्ठ समाजवादी नेते, विचारवंत आणि कामगार युनियनचे नेते किशोर पवार (पुणे) यांच्यासोबत जाधव बराच काळ वावरले. विशेष म्हणजे, पवार यांनी १९७८च्या विधानसभा निवडणुकीत महाड-पोलादपूर विधानसभा मतदारसंघातून जनता पक्षाच्या (JP) तिकिटावर निवडणूक लढवली होती.

'नारद' उवाच...

२००९च्या लग्नानंतरच्या सुरुवातीच्या काही वर्षांत आमचं सासरच्या कुटुंबियांसोबत देशभर भटकणं झालं. २०१४मध्ये आम्ही या उभयतांना घेऊन १२-१४ दिवसांचा मातोश्रींच्या माहेरचा ‘अमरावती’ प्रवास केला. साऱ्या प्रवासात नातू म्हणून आमच्या चिरंजीव नंदनने आजी-आजोबांना विलक्षण आनंद दिला. २०१७साली कुटुंबियांनी जाधव यांचा अमृतमहोत्सवी अभीष्टचिंतन सोहळा साजरा केला. तेव्हा ते अत्यंत आनंदी होते. ‘मी माझी शंभरी गाठीन’ असं म्हणालेले. त्या सायंकाळी कुठल्याश्या छपाई कामाची गडबड आटपून आम्ही चिपळूण-कोल्हापूर-चिपळूण-पोलादपूर प्रवास करून पोहोचलेलो. पंचाहत्तरी निमित्ताने त्यांचे पुतणे आणि ज्येष्ठ साहित्यिक व नाटककार प्रल्हाद (दादा) जाधव आणि आम्ही केलेले लेखन वाचल्यावर आपल्या कुटुंबाला उद्देशून ते म्हणालेले, ‘माणूस मर्त्य आहे. सगळ्यांची वाट तीच आहे. पण आपल्या कुळाच्या भावी वाटचालीसाठी संदर्भ म्हणून हे लेखन मौलिक आहे.’ छत्रपती श्रीशिवाजी महाराजांचे आद्य चरित्रकार कवींद्र परमानंद स्वामींच्या सोबत सेवेकरी म्हणून नेवाश्याहून जी काही ‘नाथपंथी’ मंडळी आलेली त्यातील एक वेल आपल्या रूपाने पोलादपूरला आहे.’ असं ते अभिमानाने सांगायचे. गाडी बदलल्याचे निमित्त करून आम्ही ३ जून २०२४ला उभयतांना घेऊन दिवेआगर-हरिहरेश्वर प्रवास केला. तेव्हा सासऱ्यांचे किंचितसे विस्मरण जाणवू लागलेले. गेल्यावर्षी, १३ मे २०२५ला कुटुंबियांनी उभयतांच्या लग्नाचा ५१वा अभीष्टचिंतन सोहळा साजरा केला. सासरे-सासूबाई या उत्सवमूर्तींसह मुलगे राहुल (एनडीटीव्ही मराठी), प्रणाम (विप्रो), मुली निवेदिता (प्राथमिक शाळा मुख्याधापिका-पोलादपूर), शिल्पा (व्यावसायिक-कणकवली), रुपाली (गृहिणी-चिपळूण), जावई, सुना, नातवंडे, पुतणे आणि कुटुंबिय व आप्तेष्ट असा मोठा परिवार उपस्थित राहिला होता. आम्ही त्यांना त्यांच्या पन्नास वर्षांच्या दाम्पत्य जीवन प्रवासाची सुंदर डिजिटल फ्रेम बनवून दिलेली. पुढचे कित्येक आठवडे ते त्या फ्रेमकडे कौतुकाने पाहात होते. जानेवारी २०२६ला आम्ही नवी गाडी घेतली तेव्हा तिच्या पूजनाला सासरे चार पावलं चालून घराबाहेर आलेले. तेव्हा त्यांचं विस्मरण वाढलेलं. ते एकच प्रश्न पुन्हापुन्हा विचारू लागले होते. उपचारही सुरु होते. नियती कशी असते पाहा? नेमकी यावर्षी मार्चला चिरंजीवाची दहावीची परीक्षा झाली. मार्चच्या पंधरवड्यानंतर तो मोकळा झाला नि सासऱ्यांच्या खुब्याचं ऑपरेशन समोर झालं. चिरंजीव आणि बायकोचा मागील उन्हाळी सुट्टीचा मोठा कालखंड या प्रवासात पोलादपूरला गेला. अगदी आठवड्यापूर्वी आम्ही कुटुंबिय त्यांना भेटलेलो, दुर्दैवाने ते शेवटचं ठरलं. गणेशोत्सवात दीड दिवसीय विसर्जनदिनी १५रोजी मूळगावी केळशीतील (दापोली) उत्तरपूजा आटोपल्यावर बाप्पाला मखरातून खाली आणताना काहीसं गडबडायला झालेलं. ‘नक्की काय अडचण झाली असेल?’ म्हणून बाप्पाला विनवलं. विसर्जनानंतर, १६ रोजी गावाहून चिपळूणला जाण्यापेक्षा पोलादपूरला जाऊया, असा विचार मनात येऊन गेला. पण १७ रोजी जायचं पूर्वनियोजित असल्याने आणि बाप्पांच्या दर्शनाला येण्यासाठीचे अन्य फोन येऊ लागल्याने तातडीने पोलादपूर जाण्याचा निर्णय मागे पडला आणि १७ला सकाळी ही दु:खद बातमी कानी आली. तेव्हाही आम्ही पोलादपूरला निघण्याच्या तयारीत किरकोळ खरेदीसाठी बायकोसोबत बाजारात होतो. दरम्यान ज्येष्ठ कवी-साहित्यिक अरुणदादा इंगवले यांचीही भेट झाली. त्याहीवेळी मनाने अस्वस्थ आणि ऐकलेली बातमी बायकोला न सांगितलेल्या अवस्थेत वावरत राहिलो. आम्हाला रत्नागिरीचे ज्येष्ठ पत्रकार राजेंद्रप्रसाद मसुरकर यांची नोंद आठवली, ‘लिहित्या हातांचे वडील आणि सासरे लाभणं हा जीवनातील भाग्ययोग म्हणायचा.’

अरुण जाधव हे शिक्षण, सहकार, पत्रकारिता आणि राजकारण अशा विविध क्षेत्रांत लीलया 'रपेट' मारत, सामन्यांच्या जीवनात शब्दांतून 'शिवतेज' पसरवत होते. आपल्या पत्नीसोबतचा ५१ वर्षांचा प्रपंच ते निष्ठेने जगले. अशा सासू-सासऱ्यांची ताटातूट अनुभवताना आमचेही काळीज विदीर्ण झाले. १७ रोजी सायंकाळी अंत्यविधीपूर्वी प्रथेनुसार जाधव यांना शेवटचे स्नान घालण्यात आले. मातोश्री जीवनसाथीला शेवटचा निरोप देत होत्या. त्यांच्या मनातील ती अथांग हतबलता, डोळ्यांतील कोरडलेले अश्रू, भावनांचा संमिश्र कोलाहल आणि काळजाचा चाललेला थरकाप शब्दांच्या पलीकडला होता. एका क्षणी मातोश्रींनी आपला तो कातर, थरथरता हात सासऱ्यांच्या शांत निद्रेत गेलेल्या चेहऱ्यावरून फिरवला. त्या स्पर्शात अतोनात वेदना होत्या. काळाच्या पडद्याआड गेलेला जाधव यांचा देहरुपी वावर संपला असला तरी त्यांनी विणलेली प्रीती, संसार आणि मूल्याधिष्ठित पत्रकारिता संपणार नाही. त्यांची ती करारी मुद्रा, नवीन काहीतरी जाणून घेतल्यावर आनंदाने पाठीवर पडणारी कौतुकाची थाप, शब्दांवरची हुकूमत आणि एकटाकी लेखनशैली आठवणींच्या रूपात आमच्या सोबत राहील. मातोश्रींच्या हाताला झालेला तो शेवटचा थरथरता स्पर्शही एका अलौकिक आशीर्वादाच्या रूपात कुटुंबाच्या सोबत राहील. कै. सासरे अरुण दाजी जाधव यांच्या आत्म्यास शांती लाभो, हीच श्रीपांडुरंग-रखुमाई आणि आई श्रीकाळकाई चरणी प्रार्थना.

 

धीरज वाटेकर

dheerajwatekar@gmail.com

अरुण दाजी जाधव निधन वृत्त

अरुण दाजी जाधव निधन मृत्युलेख

दैनिक रत्नभूमी - २५ सप्टेंबर २०२६

आजीची 'श्रद्धा' एक सांस्कृतिक संचित

गणेशोत्सवात दीड दिवसाच्या बाप्पाच्या सेवेला मूळगावी, असतानाची घटना. सुमारे ऐंशी वर्षे वयाची परिचयातील एक वृद्ध आजी काठी टेकत टेकत बाप्पाच्या दर्शनाला आली. बाप्पाच्या दर्शनाला तिचं येणं ही केवळ एक शारीरिक कृती नव्हती तर ती तिच्या काळात कोकणात वावरलेल्या संपूर्ण पिढीच्या अढळ विश्वासाची आणि संस्कृतीची जिवंत साक्ष होती. गंभीर आजारपणातून उठून, मृत्यूच्या दाढेतून परत येऊनही, तिचे बाप्पाच्या चरणी लीन होणे आणि ‘जे काय पाप झालं आसल ते नष्ट होऊ दे’ म्हणणे, आम्हाला मानवी मनातील शुद्धतेचा परमोच्च बिंदू दर्शवणारे वाटले. आजच्या काळातील पिढीच्या सार्वजनिक भावना आणि कालौघात घटत चाललेले मूल्यवैभव यांच्या अनुषंगाने विचार करताना 'त्या' आजीचं व्यक्त होणं विचारप्रवण करून गेलं.

अधिक माहिती मिळवल्यावर समजलं ज्या म्हातारीची प्रकृती गंभीर होती, गणेशोत्सवाच्या तोंडावर जवळच्या अनेकांना तिची काळजी वाटत होती ती आज बाप्पाच्या समोर उभी होती. वैद्यकीय उपचारांचे चक्रव्युह भेदून, कंबरेच्या असह्य वेदनांवर मात करत जेव्हा ती बाप्पाच्या समोर आली, तेव्हा जणू विज्ञानाचे नियम थिटे पडून श्रद्धेचा विजय झाला असावा. विशेष म्हणजे या वयात तिने उपवास पाळलेला. आम्ही जेव्हा तिला काहीतरी खाऊ घालायचा विचार केला तेव्हा हे कळलं. ‘या वयात आणि उपवास?’ हा प्रश्न आम्हाला पडला. आमच्या पिढीला स्वाभाविक शरीर सांभाळणे प्राधान्याचे वाटते. पण तिला शरीरापेक्षा आत्म्याचे आणि व्रताचे पावित्र्य राखणे अधिक महत्त्वाचे वाटले. त्यामुळे तिचा उपवास केवळ अन्नाचा त्याग नव्हता, तर तो ईश्वराशी जोडलेला एक मूक संवाद ठरला. ती आपल्या क्षीण होत चाललेल्या श्वासांनी बाप्पाच्या चरणी कृतज्ञतेची समिधा अर्पण करत होती. तिची वाकलेली कंबर आणि थरथरणारे हात पाहून ती स्वतःच जणू एक चालते-बोलते मंदिर झालेली, जिच्यात केवळ निस्सीम भक्तीचा दिवा जळत असलेला आम्ही पहिला.

तिच्या तोंडच्या त्या वाक्याने आमच्या मनात सकारात्मक भावनांचा कल्लोळ उसळला. त्या वाक्यात ईश्वरासमोरील शरणागती होती. तिने स्वतःच्या यातनांचे अवगुंठन करून, थेट बाप्पाकडे आत्मशुद्धीची मागणी केलेली. ‘माझे दुखणे बरे कर’ किंवा ‘मला अजून आयुष्य दे’ अशी याचना तिने केलेली नव्हती. नकळतपणे झालेल्या चुकांचे, पापांचे क्षालन व्हावे', अशी तिची भावना झाली होती. आपल्याला संतांनीही अभंगांतून ‘शरण्यत्व’ शिकवलेय, त्याचे रूप आम्हाला आजीच्या बोलण्यात दिसले. तिची पिढी अशाच एकात्मिक आणि निष्पाप भावनेने देवासमोर वावरली. आज कालौघात या भावना कमालीच्या घटत चालल्यात. आजची पिढी ‘दे आणि घे’ (Transactional) या संकल्पनेवर जगते आहे. आज देवाकडे जाणे म्हणजे नवस फेडणे किंवा काहीतरी मागणे एवढेच मर्यादित राहिले आहे. आजच्या गतिमान युगात ‘शरणागती’ ही संकल्पना नष्ट होत चालली आहे. अनेकांना वाटते की आपण पैशाने, विज्ञानाने निसर्गावर आणि मृत्यूवर विजय मिळवू शकतो. पण जेव्हा या आजीसारखी माणसे मरणाच्या दारातून परत येऊन बाप्पा चरणी लीन होतात, तेव्हा आपल्याला जाणीव होते की, माणसाचे अस्तित्व किती लहान आहे आणि ईश्वरी शक्ती किती अथांग आहे. दुर्दैवाने, हा ऐतिहासिक वारसा आणि ही निर्मळ सार्वजनिक भावना या जुन्या पिढीसोबत हळूहळू लोप पावते आहे, ही शोकांतिका आहे.

आजीच्या बोलण्यात आम्हाला मराठीतील बोलीचे वैभव दिसले. त्या साध्या, अशिक्षित वाटणाऱ्या बोलीत जो भाव होता, तो जगातील कोणत्याही मोठ्या विद्यापीठातील तत्त्वज्ञानाच्या ग्रंथात सापडणार नाही. तिच्या शब्दांमध्ये मातीचा सुवास होता. बाप्पाप्रती असीम वात्सल्य होते. आज चैनीच्या वस्तू वाढल्यात, पण समाधानाचा दुष्काळ आहे. आजीकडे शारीरिक शक्ती नव्हती, कदाचित संपत्तीही नसेल. पण तिच्याकडे आपल्या संस्कृतीने शतकानुशतके जतन केलेले ‘श्रद्धेचे अथांग धन’ होते. 

धीरज वाटेकर

संवाद इतिहासाच्या वर्तमानाशी!

१७व्या शतकात छत्रपती श्रीशिवाजी महाराजांनी अठरापगड मावळ्यांना सोबत घेऊन हिंदवी स्वराज्याची स्थापना केली. या स्वराज्याच्या उभारणीमागे केवळ तलवारीची धार नव्हती तर निष्ठा, त्याग आणि असीम शौर्याच्या रक्ताचे सिंचनही होते. आज साडेतीनशे वर्षे उलटल्यानंतरही, साऱ्या पराक्रमी मावळ्यांचे रक्त आणि वारसा त्यांच्या वंशजांच्या रूपाने सह्याद्रीच्या कडेकपाऱ्यांत आणि गावागावांत जिवंत आहे. कारणपरत्वे जुलै (२०२६)च्या पावसाळी वातावरणात इतिहासातील वर्तमानाशी संवाद साधत पाऊलखुणा शोधण्याच्या प्रयत्न नुकताच केला.

जुलैच्या ‘त्या’ आठवड्यात सह्याद्रीतील निसर्गाने रौद्र तितकेच देखणे रूप धारण केलेले. कोकण आणि घाटमाथ्यावर जोरदार पाऊस पडत होता. त्यादिवशी सकाळी, कोकणातील प्रसिद्ध लोककला अभ्यासक प्रा. संतोष गोनबरे आणि नामवंत कवी-भाषा अभ्यासक अरुण इंगवले यांच्या सोबतीने आम्ही चिपळूण-सुपने-तळबीड-तारळे-चिपळूण प्रवासाला निघालो. शिवकाळातील मावळ्यांच्या वंशजांना भेटणे, त्यांच्याशी संवाद साधणे, दुर्लक्षित पैलूंचा शोध घेणे आणि इतिहास-वर्तमानाची सांधेजोड करणे हा या प्रवासाचा मुख्य उद्देश होता. मनात केवळ प्रवास नव्हता, तर इतिहासाच्या पाऊलखुणांना स्पर्श करण्याची तीव्र आस होती. भर पावसात केलेला हा प्रवास केवळ भौगोलिक नव्हता, तर तो साडेतीनशे वर्षांपूर्वीच्या शिवकाळात घेऊन जाणारा एक संस्मरणीय अनुभव ठरला. चिपळूण सोडताना कोकणचा ओलसर सुवास आणि सह्याद्रीच्या कड्यांवर रूंजी घालणारे धुके आमचे स्वागत करत होते. सध्याच्या जुलैच्या महिन्यात, कोकणातील त्यातल्यात्यात सुरक्षित घाट म्हणजे ‘कुंभार्ली’. डोंगरमाथ्यावरून वाहणारे पांढरे शुभ्र धबधबे, हिरवागार निसर्ग आणि जणू डोक्यावर कोसळणारे आभाळ. पावसाची संततधार आणि घाटातील धुकं यामुळे प्रवासाचा वेग काहीसा मंदावलेला. मनात शिवकालीन इतिहासाची उत्सुकता होती.

 

आमचे पहिले उद्दिष्ट होते कराड जवळील 'सुपने' गाव. हे गाव स्वराज्याच्या गुप्तहेर खात्याचे प्रमुख 'बहिर्जी नाईक' यांचे निवासस्थान. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याच्या संरक्षणासाठी आणि आक्रमक मोहिमांसाठी स्वतंत्र गुप्तहेर खाते निर्माण केले होते. त्याचे प्रमुखपद त्यांनी बहिर्जी नाईक यांच्याकडे सोपवलेले. बहिर्जी नाईक म्हणजे महाराजांचा तिसरा डोळा. सह्याद्रीची दुर्गम भौगोलिक परिस्थिती बहिर्जी नाईक यांच्यासाठी सर्वात मोठे शस्त्र ठरली. अफजलखान वाई प्रांतात येण्यापूर्वीच बहिर्जींनी त्याच्या सैन्याची ताकद, छावणीची जागा आणि खानच्या हालचालींची अचूक माहिती मिळवलेली. कारतलबखान २०,००० सैन्यासह लोणावळ्याजवळील सह्याद्रीच्या अत्यंत अरुंद उंबरखिंडीतून चालून येत असल्याची पूर्वकल्पना बहिर्जींनीच महाराजांना दिलेली. या अचूक माहितीमुळे महाराजांनी गनिमी काव्याने मुघल सैन्याला खिंडीत गाठून पूर्णपणे पराभूत केले. पुण्याच्या लाल महालात ठाण मांडून बसलेल्या शाहिस्तेखानच्या छावणीची इत्यंभूत माहिती (महालाचे गुप्त रस्ते, पहारेकऱ्यांची वेळ) बहिर्जींनी गोळा केली होती. या माहितीच्या आधारे महाराजांनी रात्रीच्या वेळी थेट शाहिस्तेखानवर यशस्वी छापा टाकला. बहिर्जी हे वेशांतर करण्यात कमालीचे पटाईत व्यक्तिमत्त्व. ते फकीर, वासुदेव, भिकारी, कोळी किंवा संत अशी वेशांतरे करून थेट शत्रूच्या महालात जात. त्यांना भारताच्या विविध प्रांतांतील भाषा आणि बोलीभाषा अवगत होत्या. सह्याद्रीच्या जंगलात संदेश देण्यासाठी त्यांनी पशू-पक्ष्यांचे आवाज आणि वाऱ्याच्या रोखावर आधारित एक विशेष सांकेतिक भाषा विकसित केली होती, जी फक्त त्यांच्या हेरांना आणि महाराजांना समजत असे. बहिर्जी नाईक यांच्या गुप्तहेर स्वरूपामुळे त्यांच्या वंशजांची माहिती पूर्णपणे उघड झाली नाही आणि ते महाराष्ट्रात वेगवेगळ्या ठिकाणी विखुरले गेले.

 

या महामानवांच्या वंशजांच्या भेटीची भावना अंगावर रोमांच आणणारी! शिवकाळात सुपने परिसराला 'नाईक' किंवा 'जाधव' लोकांचे वतन होते. महाराजांनी बहिर्जींच्या कामगिरीवर खूश होऊन त्यांना सुपने परिसरात जमिनी इनाम दिल्याची नोंद आढळते. त्यांचे मूळ आडनाव 'जाधव' होते. परंतु, महाराजांनी दिलेल्या 'नाईक' (म्हणजेच प्रमुख / लीडर) या पदवीमुळे त्यांचे घराणे पुढे 'नाईक जाधव' म्हणून ओळखू लागले. सुपने गावात आमची भेट बहिर्जी यांचे वंशज दादाराम नाईक जाधव आणि त्यांचे चिरंजीव आबासाहेब यांच्याशी झाली. बहिर्जी नाईक यांच्या १२व्या आणि १३व्या पिढीतील हे वारसदार. एवढ्या मोठ्या महान योद्ध्याचे वंशज असूनही, हे घराणे बरीच वर्षे प्रसिद्धीपासून दूर होते. एका साध्या, पण ऐतिहासिक पार्श्वभूमी असलेल्या घरात आमचे स्वागत झाले. दादारामजींच्या चेहऱ्यावरील वृद्धत्वाच्या खुणांमध्ये एक वेगळीच चमक होती, जी त्यांच्या बोलण्यात जाणवली. ती होती आपल्या पूर्वजांच्या पराक्रमाची! बहिर्जी नाईक यांच्या ऐतिहासिक स्मृती आणि घराण्याची माहिती जतन करण्याचे काम हे कुटुंब स्वतःच्या पातळीवर करत आहे. प्रा. गोनबरे यांनी त्यांच्याशी शाहिरी आणि मौखिक परंपरेच्या संदर्भातून संवाद सुरू केला. अरुण इंगवले यांनी त्यांच्याकडे असलेल्या वंशावळीचे आवर्जून निरीक्षण केले. दादारामजींनी सांगितले की, ‘इतिहास पुस्तकात जेवढा आहे, त्यापेक्षा कितीतरी पटीने तो आमच्या दडलेल्या आठवणींमध्ये आणि पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या गोष्टींमध्ये आहे.’ आबासाहेब यांनी आजच्या तरुण पिढीला या इतिहासाचे महत्त्व कसे पटवून द्यावे, याबद्दल भूमिका मांडली.

 

इतिहासकारांच्या मते, सांगली जिल्ह्यातील 'भूपाळगड' किल्ल्यावर बहिर्जी ‘नाईक’ यांना वीरमरण आले. तिथल्या कड्यावर त्यांची समाधी आहे. २५ ऑगस्ट हा दिवस 'नरवीर बहिर्जी नाईक शौर्य दिन' म्हणून साजरा केला जातो. याच दिवशी बहिर्जी नाईक यांना बाणूरगड (भूपाळगड) येथे वीरमरण आले होते. या ऐतिहासिक घटनेची स्मृती म्हणून दरवर्षी २५ ऑगस्ट हा दिवस शिवप्रेमी, इतिहास अभ्यासक आणि त्यांचे वंशज यांच्याकडून 'बहिर्जी नाईक शौर्य दिन' म्हणून बाणूरगडावर साजरा केला जातो. बाणूरगड गावापासून ते किल्ल्यावरील बहिर्जी नाईक यांच्या समाधी स्थळापर्यंत 'शौर्य पालखी सोहळा' काढला जातो. यामध्ये ढोल-ताशांच्या गजरात आणि भगवे ध्वज घेऊन हजारो शिवप्रेमी सहभागी होतात. गडावरील त्यांच्या मूळ समाधी स्थळावर या दिवशी महाआरती, शस्त्रपूजन आणि पोवाड्यांचे सादरीकरण केले जाते. यांची माहिती जाधव यांनी दिली. बहिर्जी यांचे वंशज दादाराम नाईक जाधव आणि आबासाहेब नाईक जाधव हे या शौर्य दिनाचे मुख्य मानकरी असतात. दरवर्षी २५ ऑगस्टला हे कुटुंबीय बाणूरगडावर जातात. बहिर्जींच्या नावाने 'गुप्तहेर संग्रहालय' सुरू करण्यासाठी ही मंडळी वंशज प्रयत्नशील आहेत. जेणेकरून तिथे येणाऱ्या पर्यटकांना शिवकालीन सांकेतिक भाषा आणि वेशांतराच्या पद्धती समजून घेता येतील. ज्यांच्या अफाट बुद्धिमत्तेने, वेशांतराच्या कलेने आणि अचूक माहितीने स्वराज्याला अनेक संकटांतून तारले, त्या महापुरुषाच्या रक्ताच्या वारसदारांसोबतचा संवाद इतिहास जिवंत करणारा. त्यांच्या डोळ्यांत आपल्या पूर्वजांबद्दलचा अभिमान आणि स्वराज्याप्रतीची कृतज्ञता स्पष्ट दिसत होती. ही भेट केवळ औपचारिक न राहता, एक भावनिक संवाद बनली. इतिहासाच्या पानांमध्ये दडलेल्या या शौर्याला प्रत्यक्ष स्पर्श करण्याचा तो क्षण मनाच्या कोपऱ्यात कायमचा कोरला गेला.

 

सुपने गावातील समृद्ध संवाद संपवून आम्ही 'तळबीड'ला आलो. तळबीड हे नाव घेताच डोळ्यांसमोर उभे राहतात स्वराज्याचे सरसेनापती हंबीरराव मोहिते. हंबीरराव मोहिते म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराज आणि छत्रपती संभाजी महाराज या दोन्ही कालखंडात स्वराज्याचे ‘सरसेनापती’पद भूषवणारे पराक्रमी योद्धा. तळबीडला हंबीरराव मोहिते यांचे भव्य स्मारक असून, त्याचे व्यवस्थापन मोहिते कुटुंब आणि स्थानिक ग्रामस्थ पाहतात. गावात प्रवेश करतानाच एक वेगळीच ऊर्जा जाणवली. येथील ऐतिहासिक स्मारकाची पाहणी करताना अंगात वीरश्री संचारली. ज्या मोहिते घराण्याने स्वराज्यासाठी रक्ताचे पाणी केले, त्यांच्या पराक्रमाच्या कथा तळबीडच्या मातीतून आजही ऐकू येतात असे वाटत होते. स्मारकासमोर उभे राहून जेव्हा आम्ही त्या काळाचा विचार केला, तेव्हा डोळ्यांसमोर घोड्यांच्या टापांचे आवाज, तलवारींची खणखणाट आणि "हर हर महादेव"ची गर्जना घुमल्यासारखा भास झाला. तळबीडमधील प्रत्येक दगड आणि मातीचा कण स्वराज्याच्या त्या जाज्वल्य कालखंडाची साक्ष देत उभा आहे.  महाराजांच्या मावळ्यांच्या साऱ्या शूर घराण्यांनी केवळ युद्धे केली नाहीत, तर संस्कृती आणि रयतेचे रक्षणही केले.

मोहिते घराण्यातील वंशज जयाजी (बाबा) मोहिते भेट घेतली. जयाजी हे मराठा साम्राज्याचा अस्सल आणि मौखिक इतिहास जपणारे इतिहासाचा अभ्यास असलेले विलक्षण व्यक्तिमत्त्वाचे तटस्थ अभ्यासक. त्यांना तळबीडच्या समाधीजवळ भेटण्याचा आणि गप्पा मारण्याचा योग आला. त्यांनी आम्हाला तळबीडच्या मूळ जहागिरीचा आणि सरसेनापती हंबीरराव मोहिते (हंसाजी मोहिते) यांच्या लष्करी योगदानाचा इतिहास सांगितला. हंबीरराव हे केवळ छत्रपती शिवाजी महाराजांचे सरसेनापती नव्हते, तर स्वराज्याचे रक्षण करण्यासाठी त्यांनी छत्रपती संभाजी महाराजांच्या काळातही अभूतपूर्व लढाया केल्या. तळबीड हा मोहिते घराण्याचा मुख्य तळ होता. आजच्या पुस्तकांमध्ये आणि चित्रपटांमध्ये दाखवला जाणारा इतिहास आणि घडलेला खरा इतिहास यातील तफावत त्यांनी परखडपणे मांडली. ऐतिहासिक पुराव्यांचा अभाव आणि कल्पकतेचा अतिरेक यामुळे इतिहासाची मोडतोड होत असल्याची खंत त्यांनी व्यक्त केली. त्यांच्या मते, वारसांनी जपलेल्या दंतकथा आणि अस्सल कागदपत्रांचा मेळ घालूनच इतिहास समजून घेतला पाहिजे. तळबीड परिसरातील किल्ले आणि त्यांची भौगोलिक रचना यावर त्यांच्याशी सखोल चर्चा झाली. आजकाल ऐतिहासिक चित्रपट, मालिका किंवा कादंबऱ्यांमधून जो काल्पनिक इतिहास दाखवला जातो, त्याला जयाजी मोहितेंचा विरोध आहे. मूळ इतिहासाची होणारी मोडतोड थांबवून भावी पिढीसमोर पुराव्यांवर आधारित खरा इतिहास जावा, यासाठी ते नेहमी आग्रही असतात आणि तळबीडला येणाऱ्या शिवप्रेमींना याबद्दल जागृत करतात, हे लक्षात आले. त्यांनी सांगितलेल्या इतिहासातील काही अप्रकाशित गोष्टींनी आमचे डोळे विस्फारले. तळबीड हे गाव स्वराज्य निर्मितीमध्ये दोन प्रमुख आहुती देणारे गाव आहे. पहिले सरसेनापती हंबीरराव मोहिते आणि दुसऱ्या त्यांच्या कन्या रणरागिणी महाराणी ताराबाई. तळबीड येथील हंबीरराव मोहितेंच्या मूळ समाधीस्थळाची निगा राखणे, तेथे येणाऱ्या दुर्गप्रेमींना आणि इतिहास संशोधकांना अचूक माहिती देऊन त्यांचे आदरातिथ्य करणे हे काम जयाजी मोहिते तळमळीने करतात. या संवादात प्रा. गोनबरे यांनी तळबीडच्या शाहिरी परंपरेतील धाग्यांचा वेध घेतला, तर अरुण दादांनी आपल्या संदर्भांतून या भूमीच्या शौर्याला शब्दरूप दिले.

तळबीडचा निरोप घेऊन दुपारनंतर आम्ही परतीच्या प्रवासाला लागलो. पण हा परतीचा प्रवास सरळ नव्हता, तर तो अधिक दुर्गम आणि ऐतिहासिक स्थळांना स्पर्श करणारा होता. आम्ही 'तारळे' या गावी आलो. तारळे हे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जावई राजे महाडिक यांचे ऐतिहासिक गाव. येथील महाडिकांच्या भव्य वाड्याला भेट देणे हा या प्रवासातील सर्वात मोठा भावनिक आणि ऐतिहासिक ठेवा होता. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याचे पाय रोवताना अनेक बलाढ्य घराण्यांशी रोटी-बेटी व्यवहार करून त्यांना स्वराज्याच्या प्रवाहात सामील करून घेतले होते. तारळेचा वाडा इतिहासात याच कौटुंबिक आणि राजकीय संबंधांचा साक्षीदार राहिलेला आहे. तारळेला पोहोचलो तेव्हा वाड्याचे अवशेष आणि जुन्या भिंती पावसाच्या पाण्यात न्हाऊन निघत होत्या. या वाड्याच्या विटा विटांमध्ये इतिहास दडलेला आहे. न बोलणाऱ्या पण इतिहास जिवंत ठेवणाऱ्या वाड्याच्या भिंतींचे आणि वास्तुकलेचे निरीक्षण केले. काळाच्या ओघात अनेक गोष्टी बदलल्या असल्या, तरी त्या वाड्याचे वैभव, त्याचे प्रचंड दरवाजे, खांब आणि तिथली वास्तुकला आजही त्या काळातील ऐश्वर्याची आणि राजघराण्याशी असलेल्या संदर्भांची साक्ष देत होती. त्या जुन्या वास्तूच्या आवारात फिरताना, तिथे एकेकाळी छत्रपतींच्या कन्या आणि महाडिक घराण्यातील वीरांचा वावर होता, या विचारानेच मन नतमस्तक झाले. या वाड्याकडे पाहताना जाणवले, ‘अशा अनेक वाड्यात पूर्वी पालख्या, हत्ती, घोडे आणि सैनिकांची वर्दळ असायची, तिथे आज शांतता आहे. परंतु, त्या शांततेत एक वेगळा गौरवशाली इतिहास दडलेला आहे. तो अभ्यासायला मनामनात इतिहास हवा!’

तारळेहून आमचा प्रवास 'सडा वाघापूर' मार्गे 'पाटण'च्या दिशेने सुरू झाला. हा मार्ग म्हणजे निसर्गाचा एक अद्भूत चमत्कार आहे. सडा वाघापूर हा पठारी भाग असून, पावसाळ्यात तिथे संपूर्ण धुक्याची चादर पसरलेली असते, आजही होती. सडा वाघापूरचा विस्तीर्ण पठारी प्रदेश, तिथली शांतता आणि चहुबाजूंनी पसरलेली हिरवळ पाहून मन प्रसन्न झाले. पवनचक्क्यांचे प्रचंड मोठे पंखे धुक्यातून हळूच बाहेर पडताना दिसत होते. एका बाजूला अथांग दऱ्या आणि दुसऱ्या बाजूला कोसळणारा पाऊस. त्या उंच पठारावरून दिसणारा आसमंत मनाला एका वेगळ्याच शांततेचा अनुभव देऊन गेला. इतिहासाच्या गर्दीतून निसर्गाच्या या निवांत कुशीत येणे हा मनाला सुखावणारा अनुभव होता. प्रा. गोनबरे, अरुण(दादा) आणि आमची गाडीत चाललेली चर्चा केवळ इतिहासापुरती नव्हती. शिवकाळातील मावळ्यांचे भौगोलिक ज्ञान किती अफाट असावे? यावर आम्ही विचार करत होतो. अशा दुर्गम आणि पावसाळी वातावरणात मावळे शेकडो किलोमीटरचे अंतर रात्रीतून कसे पार करत असतील? याची कल्पना करूनच आम्ही अवाक झालो. सडा वाघापूरचे पठार ओलांडून पाटणला उतरायला सुरुवात केली की दोन्ही बाजूला खोल दरी आणि उताराचा रस्ता पाहायला मिळतो. स्थानिक लोक या रस्त्याला ‘हत्तीची सोंड’ म्हणतात. या सड्यावरून खाली उतरताना पाटण तालुक्याचे विहंगम दृश्य दिसत होते. कोयना नदीचा परिसर आणि सह्याद्रीच्या पर्वतरांगा पावसाळ्यातील त्या सायंकाळी अधिकच गडद हिरव्या झालेल्या होत्या. चिपळूणच्या डीबीजे कनिष्ठ महाविद्यालयात पर्यावरणशास्त्र शिकविणारे प्रा. अरुण जाधव आपल्या मेंढोशी गावी लावणीसाठी आलेले. त्यांनी गाडीतील आम्हा परिचितांना अचूक हेरून फोन केल्याने आमची सायंकाळ अधिक संस्मरणीय झाली. त्या थोड्याश्या वेळेतही सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांच्या कुशीत वसलेले, भौगोलिक परिस्थितीमुळे आपली आव्हाने सांभाळणारे, एक वैशिष्ट्यपूर्ण ग्रामीण आणि डोंगराळ गाव समजून घेता आले.

चिपळूण ते सडा वाघापूर व्हाया सुपने, तळबीड आणि तारळे हा प्रवास एका सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि नैसर्गिक संचिताचा शोध ठरला. बहिर्जी नाईक यांच्या चातुर्याचे स्मरण, मोहिते घराण्याच्या तलवारीचे पाणी आणि राजे महाडिक यांच्या वाड्यातील राजेशाही वैभव या सर्वांनी मनावर एक अमिट पाऊलखूण सोडली. या साऱ्या ऐतिहासिक वारशाचे उपेक्षितपण लक्षात आलं. पुस्तकी इतिहास वाचणं सोपं पण ज्यांनी तो इतिहास घडवला, त्यांच्या वंशजांच्या डोळ्यांतील भाव वाचणं अधिक महत्त्वाचं! सह्याद्रीच्या दऱ्याखोऱ्यांत आजही श्रीशिवरायांचा विचार आणि त्यांच्या मावळ्यांचा वारसा जिवंत आहे. हा वारसा पुढच्या पिढीपर्यंत शुद्ध स्वरूपात पोहोचायला हवा. शासनाने किंवा समाजाने या घराण्यांची योग्य दखल घेणे अजूनही गरजेचे आहे, हे जाणवलं. आम्ही पाटणला पोहोचलो, तेव्हा काळोख झालेला. संपूर्ण दिवस पावसात धावपळ करून काहीसा थकवा आलेला खरा, पण मन एका वेगळ्याच समाधानाने आणि आनंदाने भरून गेलेले. आम्ही आज इतिहासाची अनेक पाने प्रत्यक्ष जगलो होतो.

 

धीरज वाटेकर

मो. ९८६०३६०९४८